Nâng cao hiệu quả truyền thông chính sách lao động, an sinh xã hội trước yêu cầu mới của thị trường

Tham dự chương trình, về phía ILO tại Việt Nam có bà Sinwon Park, Giám đốc quốc gia Văn phòng ILO tại Việt Nam; ông Nguyễn Hải Đạt, Điều phối viên Chương trình quốc gia về An sinh xã hội. Về phía IPS có ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng IPS; ông Nguyễn Đức Lam, Cố vấn Chính sách của Viện. Đồng thời, về phía đại diện Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có sự hiện diện của ThS. Hoàng Thị Bích Hạnh, Phó Giám đốc Trung tâm Lưu chiểu dữ liệu truyền thông số quốc gia, thường trực Trung tâm Hỗ trợ Chuyển đổi số báo chí, Cục Báo chí.

Chương trình còn có sự tham gia của các diễn giả, chuyên gia đầu ngành gồm GS. TS. Vũ Công Giao, giảng viên cao cấp Trường Đại học Luật Hà Nội; ông André Gama, chuyên gia An sinh xã hội khu vực châu Á - Thái Bình Dương của ILO; ông Xavier Estupinãn, chuyên gia Tiền lương khu vực châu Á - Thái Bình Dương của ILO. Bên cạnh đó là đông đảo nhà báo, phóng viên, biên tập viên từ các cơ quan báo chí cùng đại diện các tổ chức phi chính phủ và cơ sở đào tạo báo chí - truyền thông.

Phát biểu khai mạc buổi tập huấn, bà Sinwon Park, Giám đốc quốc gia Văn phòng ILO tại Việt Nam, nhấn mạnh, Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu rộng dưới tác động đồng thời của già hóa dân số, chuyển đổi số, tự động hóa và những biến động nhanh chóng của thị trường lao động.

Điều này làm thay đổi mạnh mẽ cấu trúc việc làm cũng như điều kiện sống của hàng triệu người lao động, đặc biệt là nhóm lao động phi chính thức, lao động nền tảng và lao động di cư.

Theo bà Park, đây không phải là thách thức riêng của Việt Nam mà là xu hướng mang tính toàn cầu, đòi hỏi các quốc gia phải liên tục điều chỉnh chính sách lao động, an sinh xã hội và tiền lương để thích ứng với một thế giới việc làm đang vận động ngày càng phức tạp.

Đại diện ILO đồng thời đánh giá báo chí giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc giúp công chúng hiểu rõ hơn về những chuyển động này thông qua các thông tin chính xác, có chiều sâu và dựa trên dữ liệu.

Từ đó, góp phần giảm thiểu những nhận thức sai lệch, mở rộng không gian đối thoại chính sách và thúc đẩy sự tham gia thực chất của xã hội vào các vấn đề lao động.

Bà Sinwon Park cũng lưu ý rằng, đằng sau mỗi câu chuyện về tiền lương, bảo hiểm xã hội, thu nhập hay việc làm thỏa đáng là đời sống của người lao động và gia đình họ.

Vì vậy, truyền thông cần tiếp cận vấn đề từ góc nhìn rộng hơn, phản ánh đầy đủ tác động của chính sách đối với con người thay vì chỉ dừng lại ở các thông báo hay sự kiện đơn lẻ.

Trong phần tham luận mang tiêu đề “Nâng cao vai trò của báo chí trong truyền thông chính sách về an sinh xã hội, tiền lương và việc làm thỏa đáng”, ThS. Hoàng Thị Bích Hạnh, Phó Giám đốc Trung tâm Lưu chiểu dữ liệu truyền thông số quốc gia, thường trực Trung tâm Hỗ trợ Chuyển đổi số báo chí, Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) nhấn mạnh rằng, giải pháp đầu tiên cần được ưu tiên là chuẩn hóa toàn bộ quy trình sản xuất nội dung báo chí về chính sách, trong đó mỗi tuyến bài phải được xây dựng trên một danh sách bắt buộc, bám chặt hệ thống văn bản pháp lý gốc như Chỉ thị 07 của Thủ tướng Chính phủ.

Đồng thời, các cơ quan báo chí phải xác định rõ đối tượng thụ hưởng, điều kiện áp dụng và trình tự thực hiện để hạn chế tình trạng đưa tin mang tính sao chép hoặc dừng lại ở mức trích dẫn luật mà thiếu khả năng chuyển hóa sang ngôn ngữ đời sống.

Bên cạnh đó, ThS. Hoàng Thị Bích Hạnh đề xuất nhóm giải pháp về công cụ hóa nội dung truyền thông.

Theo đó, các cơ quan báo chí cần xây dựng hệ thống infographic, sơ đồ hóa quy trình thủ tục chính sách và bộ câu hỏi - trả lời theo từng nhóm lao động như lao động phổ thông, lao động kỹ thuật hay lao động trong khu vực công nghệ, qua đó giúp thông tin được “đóng gói” rõ ràng và đi đúng nhu cầu từng nhóm đối tượng thay vì truyền tải dàn trải.

Mặt khác, đại diện Cục Báo chí, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, khẳng định, việc thiết lập khung phỏng vấn chuyên gia và phát triển mô hình kể chuyện báo chí theo tình huống thực tế của người lao động là yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng truyền thông chính sách.

Bởi theo bà với hệ thống khoảng 733 cơ quan báo chí hiện nay, hiệu quả truyền thông chính sách chỉ có thể được nâng lên khi nội dung không chỉ đúng về mặt pháp lý mà còn đủ chiều sâu dữ liệu, có đối thoại đa chiều và phản ánh được các tình huống cụ thể trong đời sống.

Nhiều yếu tố mới định hình lại việc làm trong nền kinh tế hiện đại

Nối tiếp chương trình, trong tham luận “Sự chuyển đổi của thị trường lao động, quyền của người lao động và tương lai của việc làm”, GS. TS. Vũ Công Giao phân tích rằng thị trường lao động đang thay đổi với tốc độ rất nhanh dưới tác động đồng thời của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), tự động hóa, kinh tế nền tảng và các xu hướng xã hội lớn như già hóa dân số và chuyển đổi xanh.

Theo đại diện Trường Đại học Luật Hà Nội, các yếu tố này vận hành trong cùng một bối cảnh và tác động trực tiếp đến cấu trúc việc làm, cách thức tạo ra việc làm cũng như mô hình tổ chức lao động trong nền kinh tế hiện đại.

Dẫn chứng từ các dây chuyền sản xuất vận hành gần như hoàn toàn bằng hệ thống tự động và các mô hình nền tảng như Grab, GS. TS. Vũ Công Giao cho rằng, thay đổi quan trọng nằm ở quan hệ lao động khi tương quan giữa người sử dụng lao động và người lao động được điều chỉnh theo hướng mới.

Trong điều kiện đó, người lao động tham gia thị trường với mức độ phụ thuộc cao hơn vào nền tảng hoặc hệ thống quản lý trung gian, khả năng thương lượng về điều kiện làm việc giảm xuống, cơ chế phản ánh và khiếu nại thiếu rõ ràng, đồng thời mức độ rủi ro cá nhân trong quá trình làm việc gia tăng trong khi giá trị tạo ra từ công nghệ chưa được phân bổ tương xứng.

Chuyên gia nhấn mạnh, tương lai của việc làm được định hình bởi sự tương tác giữa hệ thống pháp luật, chính sách công, chiến lược doanh nghiệp và hành vi của người lao động trong cùng một cấu trúc vận hành.

Từ góc nhìn quyền con người, ông Vũ Công Giao lưu ý rằng, thị trường lao động đang hình thành rõ hơn các nhóm dễ bị tổn thương mới gồm lao động nền tảng, lao động phi chính thức, người cao tuổi và người có hạn chế về kỹ năng số; đặt ra yêu cầu đối với các chính phủ trong việc thiết kế chính sách nhằm bảo đảm “việc làm thỏa đáng” với thu nhập công bằng, cơ chế bảo vệ rủi ro đầy đủ và các kênh để người lao động có tiếng nói thực chất trong quan hệ lao động.

Cân bằng ba mục tiêu lớn trong thiết kế an sinh xã hội

Cũng trong khuôn khổ buổi tập huấn, ông André Gama, chuyên gia An sinh xã hội khu vực châu Á - Thái Bình Dương của ILO, dành phần mở đầu để làm rõ khái niệm an sinh xã hội và lưu ý đây là lĩnh vực thường dễ gây nhầm lẫn do nhiều thuật ngữ gần nhau nhưng được sử dụng với nội hàm khác nhau trong thực tiễn chính sách.

Theo chuyên gia, an sinh xã hội cần được hiểu là hệ thống các chính sách và chương trình được thiết kế nhằm giảm nghèo, giảm mức độ dễ tổn thương và bảo đảm an toàn thu nhập cho người dân trong suốt vòng đời.

Đại diện ILO nhấn mạnh, an sinh xã hội trước hết là một quyền con người, gắn với mức bảo đảm tối thiểu mà mỗi cá nhân cần được tiếp cận trước các rủi ro như thất nghiệp, ốm đau, tai nạn lao động, tuổi già hay suy giảm thu nhập.

Đi sâu vào cấu trúc vận hành, ông Gama phân tích an sinh xã hội thường được hình thành từ ba trụ cột chính gồm trợ giúp xã hội từ ngân sách nhà nước, bảo hiểm xã hội có đóng góp và các chính sách thị trường lao động như đào tạo nghề, hỗ trợ tìm việc và chuyển đổi sinh kế.

Chuyên gia cho rằng, hiệu quả của một hệ thống an sinh xã hội phụ thuộc lớn vào khả năng cân bằng giữa ba mục tiêu cốt lõi là mở rộng diện bao phủ, bảo đảm mức hỗ trợ đủ lớn để tạo tác động thực chất và duy trì tính bền vững tài chính trong dài hạn.

Từ kinh nghiệm quốc tế, ông André Gama cũng nhấn mạnh, nhiều quốc gia đang chuyển sang mô hình an sinh đa tầng nhằm tăng tính kết nối giữa các nhóm chính sách và hạn chế tối đa các khoảng trống bảo vệ trong hệ thống.

Khi phân tích thực tiễn Việt Nam, chuyên gia ILO đánh giá hệ thống an sinh xã hội hiện nay đã hình thành tương đối đầy đủ các cấu phần cơ bản và đạt nhiều kết quả tích cực trong mở rộng bao phủ, đặc biệt ở lĩnh vực bảo hiểm y tế và bảo hiểm xã hội.

Tuy nhiên, ông cũng chỉ ra một thách thức lớn vẫn nằm ở nhóm lao động phi chính thức, lao động có thu nhập không ổn định và nhóm việc làm linh hoạt, những đối tượng thường đứng giữa ranh giới của các chính sách hỗ trợ hiện hành.

Theo ông Gama, đây là lý do Việt Nam cần tiếp tục tăng cường kết nối giữa các trụ cột an sinh, cải thiện khả năng điều phối chính sách và xây dựng hệ thống bảo vệ linh hoạt hơn để thích ứng với biến động của thị trường lao động trong dài hạn.

Báo chí cần lưu tâm điều gì khi đưa tin về câu chuyện thu nhập?

Cũng trong khuôn khổ chương trình tập huấn, ông Xavier Estupinan, Chuyên gia Tiền lương khu vực châu Á - Thái Bình Dương của ILO, trình bày tổng quan về xu hướng tiền lương toàn cầu dựa trên Báo cáo Tiền lương toàn cầu của ILO.

Ông nhấn mạnh một số điểm chính gồm tiền lương thực tế trên thế giới nhìn chung đã tăng trong dài hạn, ngoại trừ năm 2022 khi ghi nhận sự suy giảm do lạm phát cao, trước khi phục hồi rõ rệt trong các năm 2023 và 2024 với mức tăng được xem là cao nhất trong khoảng 15 năm gần đây.

Theo ông, động lực của xu hướng này đến từ tăng trưởng kinh tế, mở rộng đầu tư, cải thiện năng suất lao động và quá trình chuyển dịch cơ cấu sản xuất ở nhiều nền kinh tế.

Chuyên gia cũng lưu ý rằng, tăng trưởng tiền lương chỉ bền vững khi đi cùng tăng trưởng năng suất và nền tảng thể chế ổn định của thị trường lao động.

Phân tích sâu hơn về quan hệ giữa tiền lương và năng suất, chuyên gia ILO đưa ra một số quan sát mang tính hệ thống gồm tiền lương thường không tăng cùng tốc độ với năng suất trong dài hạn, khoảng cách giữa hai chỉ số có xu hướng mở rộng ở nhiều nền kinh tế thu nhập cao và phần giá trị gia tăng của nền kinh tế không phải lúc nào cũng chuyển hóa trực tiếp thành thu nhập của người lao động.

Theo ông Estupinan, trong thực tế tăng trưởng có thể được phân bổ cho nhiều kênh khác nhau như lợi nhuận doanh nghiệp, nhóm lao động kỹ năng cao hoặc tái đầu tư, khiến mức sống của lao động phổ thông không phản ánh đầy đủ bức tranh tăng trưởng chung.

Từ đó, ông cho rằng nhu cầu phải có chính sách tiền lương và hệ thống chỉ số theo dõi phù hợp để bảo đảm thành quả tăng trưởng được chia sẻ công bằng hơn.

Liên quan đến công tác báo chí, ông Xavier Estupinan lưu ý rằng, việc đưa tin về tiền lương cần phân biệt rõ giữa lương trung bình, lương trung vị, tỷ lệ lao động lương thấp, mức độ bao phủ của lương tối thiểu và chênh lệch thu nhập theo ngành hoặc giới, thay vì chỉ sử dụng một chỉ số duy nhất có thể làm sai lệch cách hiểu về đời sống người lao động.

Theo ông, nhà báo cần xác định rõ câu hỏi trọng tâm trước khi lựa chọn dữ liệu, đặc biệt phân biệt giữa tăng trưởng tiền lương và tăng trưởng năng suất, giữa bức tranh toàn nền kinh tế và trải nghiệm của người lao động điển hình.

Đồng thời, chuyên gia nhấn mạnh, các công cụ chính sách như lương tối thiểu, thương lượng tập thể, trả lương bình đẳng và cơ chế bảo vệ tiền lương chỉ phát huy hiệu quả khi được vận hành trong một hệ thống đối thoại xã hội và dữ liệu minh bạch.

Trung Anh - Thảo Ngân