Năm 'xoay trụ' của khoa học và công nghệ: Tạo nền tảng bứt phá cho giai đoạn 2026–2030

Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Chí Dũng dự và phát biểu chỉ đạo Hội nghị

Hội nghị diễn ra trong bối cảnh đặc biệt, khi năm 2025 không chỉ là năm cuối của một chu kỳ 5 năm, mà còn là mốc bản lề, đánh dấu sự chuyển dịch căn bản về tư duy phát triển, về vai trò và sứ mệnh của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đối với tương lai đất nước.

Năm bản lề của tư duy phát triển mới

Phát biểu khai mạc hội nghị, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh, năm 2025 là một năm có ý nghĩa đặc biệt đối với Việt Nam: Tròn 40 năm Đổi mới, khép lại một giai đoạn phát triển dài và mở ra trang mới để hiện thực hóa khát vọng hùng cường. Từ một quốc gia nghèo, Việt Nam đã vươn lên trở thành nước có thu nhập trung bình cao; chỉ trong một năm, hệ thống thể chế đã được hiện đại hóa mạnh mẽ, tiệm cận với các nước tiên tiến.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng phát biểu khai mạc

Theo Bộ trưởng, đây cũng là năm “xoay trụ” phát triển của đất nước. Mô hình tăng trưởng cũ, dựa nhiều vào vốn đầu tư, lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên và thu hút đầu tư nước ngoài, đã dần chạm trần. Con đường phát triển mới buộc phải chuyển sang dựa trên năng suất tổng hợp, hàm lượng công nghệ, khả năng tự chủ và sức bật của doanh nghiệp Việt Nam. Trong logic phát triển đó, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không còn là lĩnh vực hỗ trợ, mà trở thành nền tảng cốt lõi.

Một dấu mốc có ý nghĩa chiến lược trong năm 2025 là việc ba trụ cột: Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số chính thức được khẳng định ở tầm lý luận cao nhất, thông qua Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị, đồng thời được giao cho một bộ thống nhất quản lý. Theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, đây là tuyên bố rõ ràng của Đảng: Từ nay, phát triển đất nước chủ yếu dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - một tầm nhìn chiến lược làm thay đổi căn bản sứ mệnh và vận mệnh của Bộ Khoa học và Công nghệ.

Bộ trưởng cho rằng, thay đổi bắt đầu từ nhận thức, mà nhận thức được hình thành từ các khái niệm. Trong 5 năm qua, một hệ thống khái niệm mới đã hình thành và lan tỏa, phản ánh sự chuyển đổi căn bản của ngành và của đất nước: Từ hạ tầng viễn thông sang hạ tầng số; từ ứng dụng công nghệ thông tin sang nền tảng số; từ nghiên cứu khoa học sang đổi mới sáng tạo; từ quản lý đề tài sang tạo giá trị và thúc đẩy tăng trưởng; từ chính phủ điện tử sang chính phủ số; từ công nghiệp công nghệ thông tin và truyền thông sang kinh tế số… Những chuyển đổi này đã mở ra không gian phát triển mới, định hình vai trò kiến tạo của Nhà nước và của ngành khoa học, công nghệ trong kỷ nguyên số và tri thức.

Bước ngoặt tổ chức và thể chế

Báo cáo tổng kết công tác năm 2025, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương cho biết, năm 2025 đánh dấu bước ngoặt lịch sử trong cơ cấu tổ chức của Bộ, khi từ tháng 3-2025, Bộ Khoa học và Công nghệ và Bộ Thông tin và Truyền thông chính thức hợp nhất, hình thành một Bộ Khoa học và Công nghệ mới, hội tụ đầy đủ các trụ cột: Khoa học công nghệ - đổi mới sáng tạo - chuyển đổi số.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương trình bày báo cáo tổng kết công tác năm 2025, phương hướng công tác năm 2026

Sau hợp nhất, Bộ đã khẩn trương kiện toàn, sắp xếp lại tổ chức bộ máy, giảm mạnh số lượng đầu mối từ 74 xuống còn 41 đơn vị trực thuộc, tương đương giảm 45%. Theo Thứ trưởng, đây không chỉ là tinh gọn về tổ chức, mà là tái cấu trúc toàn diện nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Năm 2025 cũng là năm đầu tiên ngành khoa học và công nghệ triển khai Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị dưới sự lãnh đạo trực tiếp, thống nhất ở cấp cao nhất của hệ thống chính trị, với Tổng Bí thư trực tiếp làm Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương. Cùng với đó, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 193/2025/QH15, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 71/NQ-CP, tạo sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính cho phát triển kinh tế – xã hội.

Một điểm nhấn nổi bật khác trong năm 2025 là đổi mới căn bản tư duy xây dựng và hoàn thiện thể chế. Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương nhấn mạnh, thể chế được xác định là “đột phá của đột phá”, là điều kiện tiên quyết để khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực tăng trưởng thực chất. Chỉ trong 10 tháng sau hợp nhất, Bộ đã tham mưu Chính phủ trình Quốc hội ban hành 10 luật và 1 nghị quyết; trình Chính phủ ban hành 23 nghị định, 16 nghị quyết, 41 quyết định và 1 chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ; đồng thời ban hành 50 thông tư hướng dẫn thi hành, kịp thời tháo gỡ các điểm nghẽn về cơ chế, chính sách.

Hệ thống văn bản này đã hình thành khung pháp lý bao trùm các trụ cột chiến lược như khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, bưu chính, viễn thông, chuyển đổi số, công nghiệp công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, công nghệ cao, năng lượng nguyên tử, tiêu chuẩn – quy chuẩn, chất lượng, chuyển giao công nghệ và sở hữu trí tuệ, tạo nền tảng pháp lý đồng bộ cho phát triển dài hạn.

Động lực tăng trưởng ngày càng rõ nét

Năm 2025 ghi nhận sự mở rộng mạnh mẽ cả về quy mô lẫn hiệu quả kinh tế của toàn ngành khoa học và công nghệ. Doanh thu toàn ngành đạt 5 triệu 465 nghìn tỷ đồng, tăng 25% so với cùng kỳ; đóng góp ngân sách nhà nước đạt 115 nghìn tỷ đồng, tăng 11%; đóng góp trực tiếp vào GDP đạt 1 triệu 400 nghìn tỷ đồng, tăng 35%. Những con số này cho thấy khoa học và công nghệ đã thực sự trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế.

Quang cảnh hội nghị

Trong lĩnh vực khoa học và công nghệ, lần đầu tiên Việt Nam ban hành Danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược quốc gia, tiếp cận theo hướng xuất phát từ các bài toán thực tiễn của đời sống và phát triển. Cùng với đó, Cổng sáng kiến quốc gia và Hệ thống quản lý trực tuyến các nhiệm vụ khoa học và công nghệ theo thời gian thực được đưa vào vận hành, góp phần nâng cao tính minh bạch và hiệu quả quản lý.

Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo tiếp tục được mở rộng với việc ra mắt Sàn Giao dịch khoa học và công nghệ quốc gia, đóng vai trò kết nối nghiên cứu, sản xuất và thị trường. Năm 2025, Việt Nam xếp hạng 44/139 quốc gia về Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu; hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo xếp hạng 55/100 toàn cầu.

Chuyển đổi số quốc gia có bước tiến căn bản khi hạ tầng số, dữ liệu số, các cơ sở dữ liệu quốc gia và nền tảng dùng chung được hình thành đồng bộ, góp phần quan trọng vào việc tổ chức, vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Các lĩnh vực bưu chính, viễn thông, công nghiệp công nghệ số, tiêu chuẩn đo lường chất lượng, sở hữu trí tuệ và năng lượng nguyên tử đều đạt nhiều kết quả nổi bật, tạo nền tảng cho phát triển bền vững trong những năm tới.

“Những kết quả đạt được trong năm 2025 đã khẳng định rõ vai trò trụ cột của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong phát triển đất nước, đồng thời tạo nền tảng vững chắc cho giai đoạn tăng tốc và bứt phá tiếp theo”, Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương khẳng định.

Tập trung nhiệm vụ chiến lược năm 2026

Bước sang năm 2026, Bộ Khoa học và Công nghệ xác định tập trung vào các nhiệm vụ nền tảng, chiến lược, có tác động lan tỏa lớn đối với tăng trưởng nhanh và bền vững. Trọng tâm là triển khai đồng bộ các nghị quyết của Đảng, Quốc hội và Chính phủ, đặc biệt là Nghị quyết số 57; tiếp tục hoàn thiện thể chế, bảo đảm ban hành đầy đủ các văn bản hướng dẫn thi hành luật trong quý I-2026; phát huy vai trò người đứng đầu; tập trung nguồn lực cho các nhiệm vụ, công nghệ và sản phẩm chiến lược; đầu tư phát triển hạ tầng khoa học và công nghệ; thúc đẩy thị trường đầu ra thông qua cơ chế Nhà nước mua kết quả nghiên cứu; hoàn thiện nền tảng số quốc gia và thu hút nhân tài chất lượng cao.

Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Chí Dũng phát biểu chỉ đạo

Phát biểu chỉ đạo tại hội nghị, Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Chí Dũng biểu dương và ghi nhận những kết quả mà Bộ Khoa học và Công nghệ đạt được trong năm 2025. Nhấn mạnh năm 2026 phải là năm hành động, tăng tốc và hướng tới kết quả cụ thể, Phó Thủ tướng yêu cầu ngành khoa học và công nghệ chuyển mạnh từ “có làm” sang “làm đến nơi đến chốn”.

Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Khoa học và Công nghệ tập trung triển khai 5 nhóm nhiệm vụ trọng tâm. Trước hết, quán triệt sâu sắc các ý kiến chỉ đạo của Tổng Bí thư, tiếp tục phát huy vai trò là cơ quan thường trực của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Đề án 06; tổ chức sơ kết, tổng kết định kỳ để đánh giá kết quả và rút kinh nghiệm; khẩn trương xây dựng chương trình công tác của Chính phủ năm 2026 để triển khai ngay.

Thứ hai, nhanh chóng đưa thể chế vào cuộc sống thông qua việc ban hành đầy đủ, kịp thời các nghị định, thông tư, hướng dẫn thi hành các luật vừa được Quốc hội thông qua; tiếp tục rà soát, bổ sung cơ chế, chính sách nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn.

Thứ ba, tập trung chỉ đạo các nhiệm vụ cốt lõi, xác định rõ lộ trình, bố trí nguồn lực phù hợp để đầu tư cho hạ tầng, dữ liệu, công nghệ chiến lược và nhân lực chất lượng cao, đồng thời có cơ chế kiểm soát nhằm bảo đảm hiệu quả đầu tư. Năm 2026 cần tái cơ cấu các chương trình khoa học và công nghệ quốc gia, tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực cốt lõi mà Việt Nam có tiềm năng bứt phá, trong đó có 6 nhóm sản phẩm công nghệ chiến lược đã được lựa chọn.

Thứ tư, lấy doanh nghiệp làm trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia. Nhà nước không làm thay, không bao cấp, mà đóng vai trò kiến tạo môi trường, tạo bệ đỡ và chia sẻ rủi ro với doanh nghiệp. Các quỹ phát triển khoa học và công nghệ, quỹ đổi mới sáng tạo quốc gia cần được triển khai theo hướng vốn mồi, vốn đầu tư mạo hiểm gắn với kết quả và khả năng thương mại hóa. Đồng thời, khuyến khích hình thành các viện nghiên cứu tư nhân, trung tâm nghiên cứu và phát triển của doanh nghiệp trong và ngoài nước tại Việt Nam; đẩy mạnh mô hình doanh nghiệp khởi nguồn từ trường đại học, viện nghiên cứu.

Thứ năm, gắn kết chặt chẽ khoa học và công nghệ với chuyển đổi số và Đề án 06; phối hợp khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên dữ liệu, bảo đảm an toàn, an ninh thông tin và tiêu chuẩn kỹ thuật cho hạ tầng số quốc gia.

Phó Thủ tướng Nguyễn Chí Dũng khen tưởng các tập thể có thành tích xuất sắc

Phó Thủ tướng Nguyễn Chí Dũng khẳng định, Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ luôn đặt trọn niềm tin vào đội ngũ trí thức, nhà khoa học và cán bộ ngành khoa học và công nghệ trong việc thực hiện sứ mệnh quan trọng đối với tiến trình phát triển đất nước. Trước vận hội phát triển mới, với truyền thống đoàn kết, trí tuệ và khát vọng cống hiến, ngành khoa học và công nghệ được kỳ vọng sẽ hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ năm 2026, tạo nền tảng và động lực bứt phá cho giai đoạn 2026–2030, xứng đáng với vai trò quốc sách hàng đầu và động lực then chốt của đất nước.

Thu Hằng. Ảnh: Truyền thông KHCN