Mỹ, Israel và Syria đạt thỏa thuận đưa vật liệu hạt nhân khỏi cơ sở bí mật

Biểu tượng IAEA tại trụ sở ở Vienna, Áo. Ảnh: THX/TTXVN

Theo Axios, thỏa thuận đạt được giữa Mỹ, Syria và Israel sau nhiều tháng trao đổi ngoại giao và đe dọa lẫn nhau. Chính phủ Syria sáng 11/8 đã xác nhận thông tin, cho biết Damascus phối hợp với IAEA, Mỹ và “các quốc gia thân thiện” để giải quyết vấn đề này.

Đây được xem là một bước đi ngoại giao đáng chú ý của chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump nhằm xử lý một vấn đề nhạy cảm liên quan đến chương trình hạt nhân bí mật của Syria dưới thời cựu Tổng thống Bashar al-Assad.

Theo các nguồn tin Mỹ và Israel, vật liệu cần được đưa đi nằm tại một địa điểm được gọi là “Site 99”, được cho là còn lưu lại dấu vết từ chương trình hạt nhân al-Kibar của Syria.

Dưới thời ông Assad, Syria từng phát triển một chương trình hạt nhân bí mật xung quanh lò phản ứng al-Kibar ở tỉnh Deir Ezzor, miền Đông Bắc nước này. Cơ sở này được cho là một nhà máy sản xuất plutonium được xây dựng với sự hỗ trợ của Triều Tiên.

Năm 2007, Israel tiến hành không kích và phá hủy cơ sở al-Kibar. Sau khi chính quyền Al- Assad sụp đổ, IAEA đã đạt thỏa thuận với chính quyền mới tại Damascus để tiến hành kiểm tra lò phản ứng này cùng một số cơ sở hạt nhân khác.

Israel trong nhiều năm qua đặc biệt theo dõi các cơ sở liên quan đến chương trình hạt nhân cũ của Syria. Theo các quan chức Mỹ, Site 99 được cho là chứa phần vật liệu còn sót lại từ chương trình al-Kibar.

Một quan chức Mỹ cho biết chỉ có “rất ít người” tại Mỹ, Israel và Syria biết về sự tồn tại của vật liệu này. Washington đánh giá chính quyền mới của Syria là một “đối tác tốt” trong nỗ lực xử lý vấn đề.

Theo Axios, Mỹ và Israel đã thảo luận trong hơn một năm về cách thức giải quyết Site 99. Israel được cho là đã tuyên bố rõ rằng nước này không chấp nhận việc vật liệu hạt nhân tiếp tục được lưu giữ tại đây. Israel thậm chí cảnh báo có thể tiến hành không kích nếu vật liệu không được đưa đi hoặc nếu phát hiện Damascus tìm cách tiếp cận chúng.

Tuy nhiên, Mỹ và Israel cuối cùng đi đến nhận định rằng giải pháp tốt nhất là thuyết phục chính quyền Syria hợp tác để IAEA tiếp nhận và đưa số vật liệu này ra khỏi địa điểm. Đáng chú ý, một số quan chức Syria được cho là phủ nhận việc biết về sự tồn tại của vật liệu hạt nhân tại Site 99.

Theo các nguồn tin, số vật liệu còn lại tại cơ sở này không đủ khả năng trực tiếp chế tạo vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, chúng có thể tiềm ẩn nguy cơ bị sử dụng cho một “bom bẩn” – loại thiết bị sử dụng chất nổ thông thường để phát tán vật liệu phóng xạ ra môi trường. Chính nguy cơ này khiến vấn đề trở thành mối quan tâm không chỉ của Israel mà còn của Mỹ và cộng đồng quốc tế.

Tiến sĩ Gil Murciano, Giám đốc điều hành Viện Mitvim và chuyên gia về chính sách đối ngoại, an ninh Israel, nhận định vụ việc cho thấy Israel cần mở rộng cách tiếp cận đối với Syria, không chỉ dựa vào sức mạnh quân sự mà còn phải tăng cường các kênh ngoại giao.

Theo ông Murciano, Israel và Syria vẫn có những lợi ích an ninh chung, trong đó có việc ngăn các nhóm vũ trang thân Iran như Hezbollah mở rộng hoạt động tại Syria. Vì vậy, ngay cả khi Israel còn nhiều nghi ngại đối với Tổng thống Syria Ahmed al-Sharaa, hai bên vẫn có không gian để đối thoại.
Ông cho rằng Israel không nên nhìn ông Sharaa theo cách “hoặc là người hùng, hoặc là kẻ thù”, mà cần chủ động định hình các mối quan hệ mới trong khu vực.

Theo chuyên gia Murciano, chiến dịch “Mũi tên Bashan” của quân đội Israel đã phá hủy khoảng 80% năng lực quân sự chiến lược của Syria dưới thời Assad, tạo ra một lợi thế đáng kể cho Israel. Tuy nhiên, ông cho rằng lợi thế quân sự chỉ có thể tạo ra nền tảng cho một chiến lược dài hạn nếu được tiếp nối bằng các sáng kiến chính trị và ngoại giao.

Việc Israel tiếp tục duy trì hiện diện quân sự tại Syria nhằm tạo vùng đệm, theo ông, có nguy cơ làm gia tăng các hành động chống Israel và gây tổn hại lâu dài đến quan hệ với một quốc gia láng giềng mà Israel không thể thay đổi vị trí địa lý.

Murciano nhấn mạnh vấn đề không phổ biến vũ khí hạt nhân có thể trở thành một lĩnh vực để Israel hợp tác với nhiều đối tác quốc tế, kể cả những nước hiện chưa có quan hệ tốt với nước này.

Trong bối cảnh Syria đang trải qua giai đoạn chuyển tiếp, ông cho rằng đây là thời điểm quan trọng để Israel định hình các nguyên tắc và quan hệ nhằm bảo đảm an ninh lâu dài cho biên giới phía Bắc.

Thanh Bình (PV TTXVN tại Trung Đông)