Mỹ áp mức thuế mới lên hàng chục đối tác thương mại

Tổng thống Mỹ Donald Trump trong buổi công bố mức thuế áp toàn cầu hồi tháng 4.2025. Ông dùng "vũ khí thuế quan" với các đối tác thương mại nhằm giảm thâm hụt và đưa sản xuất trở lại Mỹ. Ảnh Getty Image

Động thái này của chính quyền Tổng thống Donald Trump không đơn thuần là một đợt điều chỉnh thuế vụ, mà là bước đi chiến lược nhằm "thiết kế lại" bức tường bảo hộ thương mại trên một cơ sở pháp lý mới. Sau khi sắc thuế diện rộng áp dụng theo Luật Tình trạng khẩn cấp kinh tế Quốc tế (IEEPA) bị Tòa án Tối cao Mỹ tuyên bố vi hiến hồi tháng 4.2025, Mỹ đã chuyển sang áp thuế dựa trên cáo buộc “lao động cưỡng bức” theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại 1974.

Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer phát biểu: "Hoa Kỳ đã duy trì lệnh cấm nhập khẩu hàng hóa sử dụng lao động cưỡng bức trong gần một thế kỷ và luôn thực thi quy định này một cách nghiêm ngặt; đã đến lúc các đối tác thương mại của chúng ta cũng phải làm điều tương tự. Hành động ngày hôm nay sẽ bắt đầu khắc phục những hành vi vừa vi phạm quyền con người vừa làm bóp méo thực tiễn thương mại, nhằm cải thiện đời sống và phúc lợi của người lao động ở khắp mọi nơi."

Từ thực tế của các công cụ và lý do áp thuế mới, các doanh nghiệp xuất khẩu cần đặc biệt chú ý đến rủi ro "nguyên liệu đầu vào nhập từ bên thứ ba" - như vải dệt may, linh kiện nhập từ các khu vực thuộc Trung Quốc vốn bị Mỹ dán nhãn cưỡng bức lao động lâu nay.

Theo danh sách công bố, hàng hóa từ Ấn Độ, Malaysia, Mexico, Bangladesh, Campuchia và Đài Loan sẽ chịu mức thuế 10%; trong khi hàng hóa từ các nước châu Á Thái Bình Dương như Việt Nam, Trung Quốc chịu mức 12,5%. Mức 12,5% này cũng áp dụng đối với phần lớn hàng hóa nhập khẩu từ Nhật Bản và Hàn Quốc.

Một số ngành và mặt hàng sẽ không bị áp thuế cộng dồn, ví dụ: thuế thép và nhôm đang ở mức 50% sẽ giữ nguyên. Đồng thời, Mỹ miễn trừ sắc thuế mới này cho một số mặt hàng chiến lược như dầu khí, phân bón và các hàng hóa tuân thủ Hiệp định USMCA. Mức thuế mới ước tính sẽ ảnh hưởng tới 99,4% tổng lượng hàng hóa nhập khẩu vào Mỹ. Chính phủ Mỹ khẳng định chính sách này nhằm bảo vệ người lao động.

Nguy cơ từ cuộc điều tra “tình trạng dư thừa năng lực sản xuất”

Một điểm đáng lưu ý khác là chính quyền ông Trump đang tiến hành cuộc điều tra mới nhắm vào “tình trạng dư thừa năng lực sản xuất” (Excess manufacturing capacity) của một số đối tác. Nhiều nhà quan sát nhận định đây có thể là “gọng kìm thứ hai” trong chiến lược thuế quan của Mỹ. Nếu mức thuế 10% – 12,5% vừa qua lấy lý do “lao động cưỡng bức”, thì làn sóng thuế tiếp theo sẽ đánh vào cớ “dư thừa năng lực sản xuất”.

Dư thừa năng lực sản xuất được hiểu là tình trạng một quốc gia đầu tư nhà máy, hạ tầng vượt quá xa nhu cầu tiêu dùng nội địa, dẫn đến sản xuất dư thừa lượng hàng hóa khổng lồ và "xả" sang các thị trường khác (đặc biệt là Mỹ) với giá rất rẻ. Mỹ cáo buộc chính phủ nước sở tại đã chủ động trợ cấp cho tình trạng này nhằm làm sụp đổ ngành sản xuất nội địa của Mỹ. Tâm điểm của cuộc điều tra khả năng cao nằm ở châu Á - bao gồm Trung Quốc và các quốc gia công nghiệp hóa phụ thuộc xuất khẩu trong khu vực.

Hàng hóa tại một cảng xuất khẩu của Trung Quốc. Ảnh: Getty Image

Ông Ryan Majerus, đối tác tại hãng luật King & Spalding và là cựu quan chức thương mại trong chính quyền đầu tiên của ông Trump, nhận định: “Một cuộc điều tra riêng biệt về tình trạng dư thừa năng lực sản xuất tại 16 quốc gia khác, phần lớn ở châu Á, hiện vẫn đang chờ xử lý và có thể dẫn đến các mức thuế bổ sung. Điều đó nhiều khả năng sẽ dẫn đến các mức thuế quan được áp dụng theo từng giai đoạn, tương tự - ít nhất là ở một vài khía cạnh - với những gì chúng ta đã chứng kiến vào năm ngoái.”

Từ nhận định của ông Ryan Majerus về kịch bản thuế quan phân tầng, cuộc điều tra dư thừa năng lực sản xuất có thể được Mỹ sử dụng làm công cụ linh hoạt cho các mục đích khác nhau. Mỹ sẽ không tung ra một mức thuế phẳng cho tất cả 16 nước cùng lúc, mà sẽ công bố kết quả điều tra theo từng đợt đối với từng nước hoặc từng nhóm ngành hàng cụ thể.

Nếu được áp dụng, cuộc điều tra này sẽ dẫn đến tình trạng “thuế chồng thuế”, tức mức thuế mới sẽ cộng dồn vào mức thuế nền 10% – 12,5% đối với các mặt hàng bị kết luận vi phạm. Quốc gia nào bị kết luận trợ cấp và dư thừa công suất càng lớn trong các ngành chiến lược (như pin, xe điện, thép, hóa chất, dệt may, linh kiện điện tử) sẽ phải chịu mức thuế bổ sung càng cao.

Chế độ thuế quan của chính quyền Mỹ suy cho cùng vẫn nhằm mục đích đưa hoạt động sản xuất trở lại nội địa và giảm thâm hụt thương mại, theo đúng chính sách "Nước Mỹ trên hết". Được biết giá trị hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc vào Mỹ tháng 5 đã giảm mạnh kể từ khi ông Trump nhậm chức đầu năm 2025.

Hệ lụy dồn nén lên người tiêu dùng Mỹ và thị trường toàn cầu

Chính sách thương mại thiếu ổn định của chính quyền Tổng thống Trump đã tạo ra sự bất an cho cả doanh nghiệp Mỹ lẫn các nhà xuất khẩu tại ASEAN. Phòng Nghiên cứu Ngân sách tại Đại học Yale cho biết, sau khi các sắc thuế theo Mục 301 được công bố, mức thuế quan trung bình theo luật định của Mỹ hiện ở mức 12,8%.

Các khoản thuế đã đẩy chi phí hoạt động của các nhà bán lẻ lên cao, buộc nhiều doanh nghiệp phải chuyển phần chi phí tăng thêm này sang người tiêu dùng. Theo Phòng Nghiên cứu Ngân sách, các mức thuế mới ước tính sẽ làm tăng chi phí sinh hoạt của mỗi hộ gia đình Mỹ thêm khoảng 1.100 USD mỗi năm.

Loạt thuế mới nhất xuất hiện trong bối cảnh căng thẳng gia tăng giữa Iran và Mỹ làm gián đoạn thị trường năng lượng, đẩy lạm phát lên cao. Hôm thứ 5 vừa qua, giá dầu toàn cầu đã vọt lên ngưỡng 100 USD/thùng lần đầu tiên kể từ tháng 5.2026, sau khi lực lượng Houthi (đồng minh của Iran) tuyên bố tấn công ít nhất một tàu chở dầu của Ả Rập Xê Út ở Biển Đỏ.

Lan Chi (tổng hợp)