Murmansk - Khi bóng tối trở thành 'đặc sản'

Bóng tối và sự tĩnh lặng

Ở Lào, ta học được cách “chậm lại để yêu” giữa nhịp thở hiền hòa của dòng Mekong. Tại Bhutan, ta mỉm cười trước những hồi kinh luân xoay trong gió núi. Hay ở Nhật Bản, ta tìm thấy sự tĩnh tại từ những khoảng trống của một khu vườn thiền đá; thì tại vùng Cực Bắc này, thiên nhiên khẽ khàng nhắc ta phải “lặng đi để thấu”.

Murmansk đầu năm 2026 không đón người phương xa bằng sự rực rỡ của những đô thị du lịch thông thường. Nằm sâu trong vòng Cực Bắc, đây là thành phố lớn nhất thế giới được xây dựng trên nền đất đóng băng vĩnh cửu. Nó quyến rũ bằng một kiểu im lặng đầy tự trọng. Ở đây, bóng tối của đêm cực (Polar Night) kéo dài từ đầu tháng 12 đến giữa tháng 1, không phải là một khoảng không vô định hay sự thiếu vắng ánh sáng thuần túy, mà giống như một sự hiện diện đặc quánh, khiến ta cảm thấy như đang được bao bọc trong một lớp nhung dày.

Trong truyền thông, chúng ta vốn sợ những “khoảng lặng” vì sợ bị ngắt kết nối. Nhưng tại tọa độ này, sự im lặng chính là sợi dây liên kết mạnh mẽ nhất giữa con người và vũ trụ. Khi tiếng ồn đô thị bị triệt tiêu bởi lớp tuyết xốp, ta bắt đầu nghe rõ hơn những âm thanh vốn bị lãng quên: Tiếng tuyết lạo xạo dưới đế giày, hay tiếng thở dài của gió từ vịnh Kola. Đó là lúc ta nhận ra im lặng không phải là trống rỗng, mà là một trạng thái đầy ắp những cảm nhận về sự tồn tại.

Người Nga ở Murmansk đã sống cùng bóng tối từ hơn một thế kỷ qua, kể từ khi thành phố được thành lập vào năm 1916 như một cảng chiến lược không đóng băng nhờ dòng hải lưu Bắc Đại Tây Dương ấm áp. Họ không tìm cách “chiến đấu” với mùa Đông, mà chọn cách thích nghi đầy màu sắc. Những dãy nhà chung cư từ thời Xô Viết được sơn lại bằng các tông màu pastel rực rỡ như vàng chanh, cam và hồng để bù đắp cho sự thiếu hụt sắc màu tự nhiên. Bên khung cửa sổ của mỗi gia đình luôn thắp một dải đèn LED ấm áp, không chỉ để trang trí mà còn để báo hiệu về một hơi ấm gia đình đang đợi sẵn phía sau màn sương giá.

Cách cảng trung tâm thành phố không xa, bóng dáng đồ sộ của con tàu phá băng nguyên tử đầu tiên trên thế giới mang tên Lenin nằm tĩnh lặng, nay đã trở thành một bảo tàng nổi độc nhất vô nhị. Được hạ thủy vào năm 1957, con tàu này không chỉ là một kỳ tích kỹ thuật mà còn là lời khẳng định về khả năng sinh tồn của con người ở những nơi khắc nghiệt nhất hành tinh. Trước khi có năng lượng nguyên tử, việc duy trì tuyến đường biển phía Bắc xuyên qua những lớp băng dày hàng mét là một thử thách gần như không thể.

Bước chân vào khoang tàu, ta như xuyên không về thời kỳ đỉnh cao của kỷ nguyên nguyên tử với những bảng điều khiển bằng đồng vàng óng và kiến trúc nội thất gỗ sồi sang trọng, một sự tương phản thú vị với vẻ ngoài thép lạnh của vỏ tàu. Ngắm nhìn “trái tim” nguyên tử đã ngừng nhịp của con tàu giúp ta hiểu rằng: Ở vùng Cực, sự sáng tạo không chỉ để chinh phục, mà là để duy trì sự kết nối giữa các lục địa khi đại dương bị đóng băng. Nó nhắc nhở du khách rằng, đằng sau vẻ tĩnh lặng của Murmansk là một lịch sử không ngừng vận động để giữ cho dòng chảy của sự sống không bao giờ bị ngắt quãng bởi băng giá.

Nếu muốn nhìn ngắm toàn cảnh Murmansk trong bóng tối đêm cực, không nơi nào lý tưởng hơn đỉnh đồi nơi tượng đài Alyosha đứng sừng sững. Bức tượng người lính khổng lồ cao hơn 35 mét là nơi tôn vinh những người bảo vệ vùng Cực trong Thế chiến II. Trong đêm cực, khi những ngọn đèn pha hắt ánh sáng trắng lên khối bê tông xám xịt, Alyosha hiện lên như một vị thần hộ mệnh trong màn sương mù bao phủ.

Ít ai biết rằng, trong chiến tranh, Murmansk là một trong những thành phố chịu sự tàn phá khủng khiếp nhất, nhưng chưa bao giờ đầu hàng. Đứng dưới chân Alyosha, nghe tiếng gió thét gào qua các khe đá, ta mới thấu hiểu vì sao người dân nơi đây lại có tâm thế vững chãi đến vậy. Họ mang trong mình dòng máu của những người đã bám trụ lại mảnh đất này ngay cả khi cả thành phố chỉ còn là những đống tro tàn. Vì thế, sự tĩnh lặng của Murmansk ngày nay là sự bình thản của một thực thể đã đi qua giông bão và biết rõ giá trị của hòa bình.

Thiên nhiên khắc nghiệt trở thành triết lý sống

Tôi dành nhiều thời gian ở Teriberka, ngôi làng đánh cá nằm sát mép biển Barents, cách Murmansk khoảng 120km về phía Bắc. Trong ngôn ngữ điện ảnh, Teriberka từng hiện lên đầy ám ảnh qua bộ phim Leviathan của đạo diễn Andrey Zvyagintsev với hình ảnh bộ xương cá voi khổng lồ nằm trơ trọi trên bờ biển. Nhưng thực tế hiện nay, Teriberka đang hồi sinh theo một cách khác.

Đứng trước những xác tàu gỗ cũ nằm lặng lẽ trên cát trắng, tôi không thấy sự hoang tàn, mà chỉ thấy sự nghỉ ngơi. Những con tàu này từng là xương sống của ngành đánh bắt cá tại đây trước khi các cảng công nghiệp lớn ra đời. Nay chúng nằm lại như một phần của di sản thời gian, nhắc nhở du khách về một thời kỳ lao động miệt mài của những ngư dân vùng Cực.

Săn cực quang (Aurora Borealis) tại Murmansk là trải nghiệm đòi hỏi sự kiên nhẫn hơn là sự sẵn sàng về tài chính. Hiện tượng này xảy ra khi các hạt điện tích từ gió mặt trời va chạm với tầng khí quyển trái đất, tạo nên những dải sáng nhảy múa trên nền trời. Trong thế giới mà cái gì cũng có thể “đặt hàng” ngay lập tức, cực quang buộc ta phải học cách chờ đợi.

Bạn phải theo dõi chỉ số KP và hy vọng vào một bầu trời không mây. Cực quang không dành cho người vội vã; nó dành cho những ai đủ kiên định đứng giữa cánh đồng tuyết hàng giờ liền để đợi một cái duyên từ vũ trụ. Khoảnh khắc dải lụa xanh xuất hiện không chỉ là hiện tượng quang học, đó là phần thưởng cho những ai biết chờ đợi cửa sổ của vũ trụ mở ra.

Sâu hơn là nơi sinh sống của người Sami, những cư dân bản địa cuối cùng của châu Âu vẫn duy trì nghề chăn nuôi tuần lộc truyền thống. Ngồi trong chiếc lều chum với bếp lửa cháy lách tách ở giữa, tôi được nghe kể về cách người Sami định hướng trong bão tuyết chỉ bằng việc quan sát hình dáng của các đụn tuyết bị gió thổi.

Tuần lộc đối với họ không chỉ là nguồn thực phẩm mà còn là người bạn đồng hành sinh tồn. Da tuần lộc dùng làm thảm trải sàn và quần áo vì cấu trúc sợi lông rỗng của chúng có khả năng giữ nhiệt rất tốt trong tự nhiên. Chính từ những cuộc trò chuyện bên bếp lửa, ranh giới giữa người với người bỗng chốc mờ đi. Người ta không hỏi nhau về địa vị hay thu nhập, mà chỉ hỏi nhau xem đôi bàn tay đã ấm chưa, đã thấy yên lòng chưa.

Khi tâm trí đã đủ lặng để soi chiếu vào bên trong, ta cũng bắt đầu nhìn những vật chất quanh mình bằng một đôi mắt khác, trân trọng và thấu hiểu hơn. Ngay cả những món đặc sản như chân cua hoàng đế hay lát thịt tuần lộc cũng mang phong vị rất riêng.

Thưởng thức miếng thịt tuần lộc giữa không gian trắng xóa không phải là sự hưởng thụ xa hoa, mà là một sự kết nối với tri thức sinh tồn. Còn cua hoàng đế đỏ thực chất là một loài xâm lấn từ Thái Bình Dương được đưa vào biển Barents từ những năm 1960 và nay đã trở thành một phần của hệ sinh thái địa phương. Đối với người dân nơi đây, đó là calo để giữ ấm, là dưỡng chất để đi tiếp qua bão tuyết.

Ăn để trân trọng từng calo quý giá giúp cơ thể duy trì thân nhiệt, ăn để hiểu rằng giữa băng giá khắc nghiệt, sự sống vẫn nảy mầm theo cách kiên cường nhất.

Rời Murmansk khi bóng tối còn đặc quánh sau lưng, tôi nhận ra cái lạnh của vùng Cực thực chất lại có khả năng sưởi ấm tâm hồn. Nó buộc ta phải bỏ lại những sao nhãng không cần thiết để tập trung vào những gì thực sự quan trọng: Một hơi thở ấm, một đôi bàn tay được che chở và một tâm thế vững vàng.

Như người Nga vùng viễn Bắc vẫn hay nói vui: “Không có thời tiết xấu, chỉ có quần áo chưa đủ ấm” - một triết lý giản đơn để nhắc ta rằng hạnh phúc hay sự bình yên vốn dĩ là một sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ bên trong. Nếu tâm ta đủ ấm, bão tuyết vùng Cực cũng chỉ là một bản nhạc du dương.

Có lẽ, vùng đất nào cũng có một linh hồn riêng, miễn là ta đủ kiên nhẫn để lắng nghe nó trong sự lặng im. Tôi mang theo về không phải là những tấm hình “check in” rực rỡ sắc màu, mà là một niềm tin từ cảm nhận sinh tồn nơi đây: Rằng ngay cả khi mặt trời vắng bóng trong những ngày dài nhất, ánh sáng vẫn luôn hiện hữu khi ta biết cách tự thắp lên ngọn lửa trong chính tâm hồn mình để đi qua mọi mùa Đông của cuộc đời.

TS. Trịnh Lê Anh