Một năm cải cách thể chế sôi động chưa từng có

Ngày 2-6, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức Hội thảo công bố Báo cáo "Dòng chảy Pháp luật Kinh doanh 2025" với chủ đề: Hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực trong kỷ nguyên mới.

Kỷ lục lập pháp với 89 đạo luật được thông qua

Trình bày tóm tắt Báo cáo, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng Ban Pháp chế VCCI cho biết, năm 2025 ghi dấu một giai đoạn chuyển động mạnh mẽ của nền kinh tế và hệ thống thể chế Việt Nam.

Năm 2025 chứng kiến sự ra đời của “bộ tứ nghị quyết chiến lược” do Bộ Chính trị ban hành, gồm: Nghị quyết 57 về khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; Nghị quyết 59 về hội nhập quốc tế; Nghị quyết 66 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật; Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân.

Theo đánh giá của VCCI, các nghị quyết này đã tạo ra chuyển biến rõ nét trong tư duy phát triển từ “quản lý” sang “kiến tạo”, từ tư duy kiểm soát sang thúc đẩy đổi mới sáng tạo và khơi thông nguồn lực.

Đặc biệt, Nghị quyết 206/2025 của Quốc hội về cơ chế đặc biệt xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định của pháp luật được xem là một dấu mốc quan trọng trong hoạt động lập pháp và điều hành.

Lần đầu tiên, Chính phủ được trao cơ chế để ban hành các nghị quyết có nội dung khác với quy định của luật hiện hành nhằm xử lý ngay các điểm nghẽn cấp bách. Chỉ trong chưa đầy 8 tháng, Chính phủ đã ban hành liên tiếp 15 nghị quyết theo cơ chế này, bao phủ nhiều lĩnh vực trọng yếu như quy hoạch, đất đai, khoáng sản, đầu tư, thực phẩm, thủ tục hành chính, đấu giá đất và nhà ở xã hội.

Trong đó, Nghị quyết 66.7/2025 về cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính dựa trên dữ liệu được đánh giá là một trong những đợt cải cách thủ tục hành chính quy mô lớn nhất từ trước tới nay, với hơn 760 thủ tục được đơn giản hóa thành phần hồ sơ theo nguyên tắc “không yêu cầu người dân, doanh nghiệp cung cấp lại thông tin mà Nhà nước đã có”.

Theo ông Đậu Anh Tuấn, một trong những điểm nhấn lớn của Báo cáo là sự bứt phá trong hoạt động xây dựng pháp luật. Chỉ trong năm 2025, Quốc hội đã thông qua 89 đạo luật, mức cao nhất trong lịch sử lập pháp gần đây, gấp gần 3 lần năm 2024 và gấp hơn 5 lần mức trung bình giai đoạn trước.

Tính gộp giai đoạn 2024 - 2025, tổng cộng đã có 129 đạo luật được ban hành, vượt tổng số luật của cả 8 năm trước đó cộng lại.

Tốc độ soạn thảo cũng được rút ngắn đáng kể. Khảo sát 33 đạo luật liên quan trực tiếp đến hoạt động sản xuất kinh doanh cho thấy thời gian soạn thảo trung bình chỉ còn khoảng 221 ngày. Riêng nhiều luật khởi động trong năm 2025 chỉ mất hơn 4 tháng, thậm chí có dự án luật được hoàn thiện trong chưa đầy 2 tháng.

Dẫn chứng một trong những Luật được sửa đổi với tốc độ "thần tốc", Phó Tổng thư ký, Trưởng ban Pháp chế VCCI cho biết Luật thuế GTGT sửa đổi có hiệu lực từ 1-7-2025, tuy nhiên vẫn có nhiều vướng mắc.

Quốc hội đã quyết định sửa đổi và chính thức thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thuế ngay trong ngày họp cuối cùng của kỳ họp. Từ đó các vướng mắc về thuế VAT với các mặt hàng nông - lâm - sản đã được giải quyết.

Ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) nhớ lại, phải mất 10 năm Luật Đất đai mới được sửa, tuy nhiên trước phản ánh vướng mắc của doanh nghiệp, Quốc hội đã quyết định sửa và thông qua tại Luật 43/2024 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đất đai 2024, Luật Nhà ở 2023, Luật Kinh doanh bất động sản.

Chuyển biến tích cực trong cải cách hành chính

Một xu hướng tích cực khác cũng được báo cáo ghi nhận là các đạo luật ngày càng mang tính nguyên tắc, “khung”, trong khi nhiều nội dung chi tiết được giao cho Chính phủ và các bộ, ngành quy định ở cấp dưới luật, qua đó tăng tính linh hoạt trong điều hành.

Theo báo cáo, các nỗ lực cải cách của Chính phủ đã mang lại kết quả rõ rệt khi có tới 3.085 quy định kinh doanh được cắt giảm, đơn giản hóa, giúp tiết kiệm hơn 29.300 ngày giải quyết thủ tục.

Cộng đồng doanh nghiệp cũng đánh giá rất tích cực về sự chuyển dịch sang môi trường điện tử khi 89,69% doanh nghiệp nhận định thủ tục trực tuyến dễ dàng thực hiện; 89,34% ghi nhận tiết kiệm thời gian; 91,18% khẳng định tiết kiệm chi phí so với cách làm truyền thống.

Tính liên thông giữa các cơ quan cũng có bước tiến lớn khi hơn 80% doanh nghiệp cho biết không cần đi lại nhiều lần hay liên hệ nhiều cơ quan để giải quyết cùng một thủ tục.

41% vướng mắc nằm ở cấp luật và yêu cầu về tính thống nhất

Dù vậy, báo cáo cũng chỉ ra những vấn đề cần tiếp tục cải thiện. Vẫn còn 38,18% doanh nghiệp phản ánh phải chi trả chi phí không chính thức khi thực hiện thủ tục cấp phép và 24,04% doanh nghiệp cho biết từng phải hủy hoặc trì hoãn kế hoạch kinh doanh do vướng mắc về thủ tục hành chính.

"Điều này cho thấy tính minh bạch ở khâu thực thi cơ sở là nhóm vấn đề cần ưu tiên xử lý trong giai đoạn tới", ông Tuấn nói.

Một nội dung được nhiều hiệp hội doanh nghiệp quan tâm là công tác tháo gỡ các điểm nghẽn pháp lý. Theo thống kê của VCCI, hơn 2.088 phản ánh, kiến nghị của doanh nghiệp đã được các bộ, ngành và địa phương tiếp nhận, phân loại và xử lý trong năm qua.

Trong đó, khoảng 38%, tương đương 787 phản ánh, được xác định là những vướng mắc thực sự cần giải quyết.

Phân tích 787 vướng mắc được công nhận, Báo cáo nhận diện 3 nhóm rào cản chính, bao gồm: 42% là các quy định thiếu rõ ràng, có nhiều cách hiểu hoặc thiếu tính khả thi; 36% là các quy định làm phát sinh chi phí tuân thủ chưa cần thiết hoặc chưa theo kịp các mô hình kinh doanh mới và hoạt động đổi mới sáng tạo; 22% xuất phát từ sự chồng chéo, thiếu thống nhất giữa các văn bản pháp luật.

Đáng chú ý, phần lớn vướng mắc nằm ở cấp luật (323 vướng mắc, tương đương 41%) và nghị định (277 vướng mắc), tức là ngay ở tầng cao nhất của hệ thống pháp luật, cho thấy dư địa cải cách trong giai đoạn tới là rất rộng mở.

Ông Đậu Anh Tuấn trình bày Báo cáo tại hội thảo. Ảnh: M.T

Từ góc độ hiệp hội ngành hàng, ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết, các doanh nghiệp hiện nay đặc biệt quan tâm đến việc hoàn thiện môi trường pháp lý phục vụ sản xuất, xuất khẩu.

Theo đại diện VASEP, ngành thủy sản Việt Nam đang tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, hàng hóa được phân phối trực tiếp tại các hệ thống bán lẻ quốc tế, do đó các vướng mắc pháp lý phát sinh ở bất kỳ khâu nào cũng ảnh hưởng đến toàn bộ chuỗi sản xuất từ người dân đến doanh nghiệp. Hiệp hội cho biết trung bình mỗi tuần đều phải gửi văn bản kiến nghị tới các cơ quan quản lý nhà nước để phản ánh khó khăn phát sinh trong thực tiễn.

Cũng tại Hội thảo, đại diện Công ty Canon Việt Nam cho rằng vẫn cần tiếp tục nâng cao tính ổn định, thống nhất và khả năng dự báo của hệ thống pháp luật. Qua đó giúp doanh nghiệp chủ động xây dựng kế hoạch đầu tư dài hạn và mở rộng hoạt động sản xuất tại Việt Nam.

Từ những vấn đề đã nêu, Báo cáo cũng gợi mở dư địa cải cách tiếp theo. Đó là cần cân bằng giữa tốc độ và chất lượng chính sách; đồng thời mở rộng không gian tham vấn, phản biện của các đối tượng chịu tác động, đặc biệt là cộng đồng doanh nghiệp.

Cùng với đó, tiếp tục giảm thực chất nghĩa vụ tuân thủ thay vì chỉ điều chỉnh hình thức; hoàn thiện liên thông dữ liệu giữa các ngành để doanh nghiệp không phải nộp song song bản giấy và bản điện tử; nâng cấp hạ tầng để hạn chế sự cố hệ thống; chuẩn hóa hành vi thực thi của cán bộ cơ sở.

MINH TRÚC