Cải cách thực chất để khơi thông điểm nghẽn thể chế

Quang cảnh Hội thảo công bố Báo cáo Dòng chảy pháp luật kinh doanh 2025. Ảnh: T.Minh

Kỷ lục lập pháp, tạo thuận lợi cho hoạt động của doanh nghiệp

Năm 2025 được xem là dấu mốc đặc biệt trong tiến trình hoàn thiện thể chế kinh tế của Việt Nam khi hàng loạt chủ trương, chính sách quan trọng được ban hành với tinh thần cải cách mạnh mẽ và chưa từng có tiền lệ.

Phát biểu tại Hội thảo công bố Báo cáo Dòng chảy pháp luật kinh doanh 2025, do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức ngày 02/6, ông Hồ Sỹ Hùng - Chủ tịch VCCI cho biết, năm 2025 chứng kiến hàng loạt quyết sách mang tính chiến lược, trong đó nổi bật là “bộ tứ trụ cột” gồm bốn nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị: Nghị quyết số 57-NQ/TW về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; Nghị quyết số 59-NQ/TW về hội nhập quốc tế; Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật; Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân.

Theo ông Hồ Sỹ Hùng, các nghị quyết này không chỉ xác lập những định hướng chiến lược cho giai đoạn phát triển mới mà còn phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong tư duy quản trị quốc gia, khi thể chế từng bước chuyển từ vai trò quản lý, kiểm soát sang kiến tạo phát triển, khơi thông nguồn lực và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Tinh thần cải cách đó nhanh chóng được hiện thực hóa bằng những hành động cụ thể. Chỉ trong ba kỳ họp, Quốc hội đã thông qua 89 đạo luật - con số cao kỷ lục trong lịch sử lập pháp những năm gần đây. Nhiều điểm nghẽn tồn tại trong thời gian dài được tập trung tháo gỡ, đồng thời hàng loạt cơ chế, chính sách mới được nghiên cứu, ban hành nhằm tạo thuận lợi cho hoạt động đầu tư, sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.

Kết quả khảo sát của VCCI cho thấy, một trong những chuyển động đáng chú ý nhất là sự thay đổi mạnh mẽ trong tư duy quản lý nhà nước. Lần đầu tiên, cộng đồng doanh nghiệp cảm nhận rõ nét việc khu vực kinh tế tư nhân được xác định là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế và doanh nghiệp được nhìn nhận như chủ thể phát triển thay vì chỉ là đối tượng quản lý.

Dấu ấn nổi bật của năm 2025 là việc Quốc hội ban hành Nghị quyết số 206/2025/QH15 về cơ chế đặc biệt xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định của pháp luật. Cơ chế này cho phép Chính phủ chủ động xử lý các điểm nghẽn pháp lý cấp bách mà không phải chờ đợi quy trình sửa đổi luật kéo dài. Chỉ trong chưa đầy 8 tháng, 15 nghị quyết đã được ban hành để tháo gỡ các vướng mắc trong nhiều lĩnh vực như quy hoạch, đất đai, khoáng sản, thực phẩm, đầu tư, dữ liệu và thủ tục hành chính.

Theo đánh giá của VCCI, những quyết sách này đã góp phần củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp vào quyết tâm cải cách của Chính phủ, đồng thời tạo kỳ vọng về một môi trường đầu tư kinh doanh ngày càng thông thoáng, thuận lợi hơn.

Một xu hướng tích cực khác được ghi nhận là sự đổi mới trong tư duy lập pháp. Các đạo luật ngày càng được xây dựng theo hướng quy định các nguyên tắc, khung khổ chung, trong khi những nội dung mang tính kỹ thuật được giao cho Chính phủ và các bộ, ngành hướng dẫn thực hiện. Cách tiếp cận này giúp chính sách có khả năng thích ứng nhanh hơn trước những biến động của nền kinh tế số và sự phát triển nhanh chóng của công nghệ.

Cùng với những thay đổi trong xây dựng pháp luật, công tác cải cách hành chính và phát triển Chính phủ số cũng đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận.

Ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký VCCI cho biết, các nỗ lực cải cách trong năm qua đã giúp cắt giảm, đơn giản hóa 3.085 thủ tục hành chính, tiết kiệm hơn 29.300 ngày giải quyết thủ tục và khoảng 48.000 tỷ đồng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Những kết quả này phản ánh rõ nét nỗ lực đồng hành giữa Nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp trong việc cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Chủ tịch VCCI Hồ Sỹ Hùng phát biểu tại Hội thảo. Ảnh: T.Minh

Cải cách cần đi vào thực chất hơn

Dù môi trường pháp lý cho hoạt động đầu tư kinh doanh đã có nhiều chuyển biến tích cực, song theo đánh giá của VCCI, không ít chương trình cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính vẫn chưa đạt được hiệu quả thực chất như kỳ vọng.

Ông Đậu Anh Tuấn cho biết, khi phân tích sâu các phương án cải cách được các bộ, ngành đề xuất thời gian qua, nhóm nghiên cứu nhận thấy một số hạn chế đáng lưu ý.

Trước hết, nhiều đề xuất mang tính kỹ thuật hoặc hình thức nhưng vẫn được tính vào thành tích cắt giảm thủ tục hành chính. Trong một số trường hợp, việc gộp thủ tục hoặc gộp thành phần hồ sơ không làm thay đổi nghĩa vụ thực tế của doanh nghiệp nhưng vẫn được thống kê là kết quả cải cách. Ví dụ, trong lĩnh vực báo chí, đề xuất gộp 6 thủ tục cấp phép đối với các loại hình báo, tạp chí thành một thủ tục chung về bản chất chỉ là thay đổi cách thức trình bày quy định, trong khi tổ chức vẫn phải thực hiện đầy đủ quy trình xin cấp phép như trước.

Một tồn tại khác là nhiều phương án cải cách chưa chạm tới những vướng mắc cốt lõi mà doanh nghiệp đang gặp phải. Đơn cử, đối với thủ tục xin phép tổ chức hội nghị, hội thảo quốc tế - lĩnh vực thường xuyên nhận được phản ánh về sự phức tạp và mất nhiều thời gian, giải pháp được đề xuất chủ yếu là bổ sung hình thức nộp hồ sơ trực tuyến, trong khi nội dung và điều kiện thực hiện thủ tục gần như không thay đổi. Điều đó đồng nghĩa với việc một thủ tục còn nhiều bất cập được “số hóa”, thay vì được cải cách thực chất.

Bên cạnh đó, một số giải pháp khác chỉ dừng lại ở việc loại bỏ những chi tiết nhỏ trong biểu mẫu hoặc hồ sơ, tạo ra tác động rất hạn chế tới thời gian và chi phí tuân thủ của doanh nghiệp. “Nếu những thay đổi này được tính ngang với các cải cách mang tính đột phá, bức tranh tổng thể về kết quả cải cách có thể trở nên thiếu chính xác” - ông Tuấn nói.

Đáng chú ý, việc cắt giảm các ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện vẫn diễn ra khá chậm. Mặc dù Luật Đầu tư năm 2025 đã bãi bỏ 38 và sửa đổi 20 ngành nghề kinh doanh có điều kiện, song số lượng đề xuất chủ động cắt giảm từ các bộ, ngành vẫn rất hạn chế. Điều này cho thấy nhiều cơ quan quản lý còn dè dặt trong việc từ bỏ các công cụ cấp phép, kiểm soát đã tồn tại trong thời gian dài.

“Việc thống kê cơ học cả những đề xuất mang tính hình thức có thể khiến các con số báo cáo chưa phản ánh đầy đủ mức độ thuận lợi thực tế mà doanh nghiệp nhận được” - ông Đậu Anh Tuấn nhấn mạnh.

Từ góc độ doanh nghiệp, bà Đào Thị Thu Huyền - Phó Giám đốc Bộ phận nhân sự, Trưởng Phòng Đối ngoại, Công ty TNHH Canon Việt Nam cho biết, tình trạng thiếu liên thông dữ liệu giữa các cơ quan quản lý vẫn là rào cản lớn đối với hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Dù đã có quy định về chia sẻ và kết nối dữ liệu, doanh nghiệp vẫn phải nhiều lần cung cấp những thông tin tương tự cho các cơ quan khác nhau, làm gia tăng chi phí và thời gian thực hiện thủ tục.

Từ những bất cập còn tồn tại, nhóm nghiên cứu của VCCI kiến nghị các cơ quan quản lý chuyển trọng tâm cải cách từ số lượng sang chất lượng. Theo đó, ưu tiên hàng đầu cần là loại bỏ hoặc sửa đổi những quy định đang tạo ra chi phí tuân thủ lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kinh doanh, thay vì tập trung vào các điều chỉnh kỹ thuật nhỏ lẻ.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh chuyển đổi từ cơ chế “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” trên nền tảng dữ liệu số; tăng cường liên thông cơ sở dữ liệu giữa các bộ, ngành và địa phương để giảm bớt các loại giấy phép, chứng nhận không còn phù hợp. Việc hậu kiểm cũng cần được thiết kế theo hướng minh bạch, có tiêu chí rõ ràng nhằm tránh phát sinh thêm gánh nặng cho doanh nghiệp.

VCCI cũng đề xuất công khai sớm lộ trình xây dựng, sửa đổi các văn bản pháp luật quan trọng để doanh nghiệp có thời gian chuẩn bị kế hoạch sản xuất kinh doanh. Đồng thời, cơ chế tham vấn chính sách cần được thực hiện thực chất hơn, bảo đảm doanh nghiệp được tham gia từ sớm và ý kiến đóng góp được giải trình công khai, minh bạch.

“Nếu những kiến nghị này được tiếp thu và triển khai hiệu quả, cải cách thủ tục hành chính và phát triển Chính phủ số sẽ không chỉ dừng lại ở những con số thống kê mà thực sự trở thành nền tảng cho một môi trường kinh doanh minh bạch, thuận lợi, an toàn và có khả năng dự báo cao hơn trong thời gian tới” - ông Đậu Anh Tuấn bày tỏ kỳ vọng./.

TUẤN MINH