Luật ban hành kỷ lục, vì sao doanh nghiệp vẫn 'kêu'?

Tại Hội thảo công bố Báo cáo Dòng chảy pháp luật kinh doanh 2025 được tổ chức ngày 2/6/2026, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết năm 2025 là một giai đoạn chuyển dịch mạnh mẽ chưa từng thấy. Điểm nhấn lớn nhất chính là sự bứt phá trong hoạt động xây dựng pháp luật. Chỉ riêng trong năm 2025, Quốc hội đã thông qua 89 đạo luật – mức cao nhất trong lịch sử lập pháp gần đây, gấp gần 3 lần năm 2024 và gấp hơn 5 lần mức trung bình của các giai đoạn trước đó.

VCCI cho biết chỉ riêng trong năm 2025, Quốc hội đã thông qua 89 đạo luật – mức cao nhất trong lịch sử lập pháp gần đây.

Nếu tính gộp cả giai đoạn 2024-2025, tổng cộng 120 đạo luật đã ra đời, vượt qua tổng số luật của cả 8 năm trước đó cộng lại. Không chỉ về số lượng, tốc độ soạn thảo cũng được rút ngắn đến kinh ngạc. Khảo sát 33 đạo luật kinh doanh cho thấy thời gian soạn thảo trung bình chỉ còn 221 ngày. Cá biệt, có những dự án luật được hoàn thiện trong chưa đầy 2 tháng.

Minh chứng điển hình cho tốc độ này là Luật Thuế GTGT sửa đổi. Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký VCCI cho biết, Luật có hiệu lực từ 1/7/2025, tuy nhiên vẫn có nhiều vướng mắc, Quốc hội đã quyết định sửa đổi ngay trong ngày họp cuối cùng của kỳ họp để kịp có hiệu lực từ 1/1/2026. Bước đi này giúp tháo gỡ ngay lập tức các nút thắt về thuế nông - lâm - thủy sản và nâng mức doanh thu không chịu thuế cho hộ kinh doanh lên 500 triệu đồng/năm.

Song song với cải cách thể chế, Chính phủ số đã mang lại kết quả định lượng rõ rệt. Đã có 3.085 quy định kinh doanh được cắt giảm, giúp tiết kiệm hơn 29.300 ngày giải quyết thủ tục.

Sự hài lòng của doanh nghiệp với môi trường điện tử đạt mức ấn tượng. Có 89,69% doanh nghiệp đánh giá thủ tục trực tuyến dễ thực hiện; 91,18% khẳng định tiết kiệm chi phí so với cách làm truyền thống; Hơn 80% doanh nghiệp hài lòng vì không còn phải đi lại nhiều lần hay liên hệ nhiều cửa nhờ tính liên thông giữa các cơ quan.

Dù có những bước tiến dài, thực tế vẫn còn đó những trăn trở. Theo VCCI, trong năm 2025 có tới 2.088 vướng mắc được gửi về Bộ Tư pháp, nhưng chỉ 38% được công nhận và một phần lớn trong đó nằm ngay tại các quy định thiếu rõ ràng hoặc chồng chéo giữa các văn bản luật. Điều này đặt ra một thực tế là dù luật ban hành nhiều, nhưng khoảng trống pháp lý vẫn đang trực tiếp bóp nghẹt hoạt động sản xuất.

Đáng chú ý, có chưa đầy 1/3 doanh nghiệp từng được tham gia trực tiếp vào quy trình làm chính sách, dù họ là đối tượng chịu tác động lớn nhất.

Là ngành hàng xuất khẩu đến các thị trường có yêu cầu nghiêm ngặt hàng đầu thế giới như Mỹ, châu Âu và Nhật Bản, ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), cho rằng những khó khăn của doanh nghiệp cần được nhìn nhận đầy đủ hơn trong quá trình tiếp nhận và xử lý kiến nghị.

Theo ông, khi gặp vướng mắc, doanh nghiệp chỉ có thể phản ánh những khó khăn thực tế đang phát sinh, chứ không phải lúc nào cũng có khả năng xác định chính xác nội dung đó thuộc thẩm quyền của luật, nghị định hay thông tư. Doanh nghiệp cũng không có trách nhiệm đóng vai trò như một luật sư để phân định các tầng nấc pháp lý.

“Chúng tôi chỉ kêu là chúng tôi đang bị vướng ở đó, quốc tế đang làm khác và thực tiễn đang gặp khó khăn, từ đó đề xuất được tháo gỡ”, ông Nam chia sẻ.

Tuy nhiên, theo phản ánh của Tổng Thư ký VASEP, trong quá trình tiếp nhận kiến nghị, nhiều cơ quan thường tập trung phân loại nội dung nào thuộc thẩm quyền xử lý của mình, nội dung nào thuộc cấp cao hơn. Điều này khiến không ít kiến nghị bị chia tách hoặc xử lý theo từng phần, thay vì được xem xét tổng thể từ góc độ khó khăn thực tiễn của doanh nghiệp.

Ông Nam cho biết đây là tình huống VASEP thường xuyên gặp phải khi thực hiện vai trò đại diện cho cộng đồng doanh nghiệp. Theo ông, nếu chỉ gửi kiến nghị đến một đơn vị chuyên môn hoặc một bộ, ngành cụ thể thì có nguy cơ một số nội dung sẽ không được xem xét đầy đủ do vượt quá thẩm quyền giải quyết của cơ quan đó.

Tổng Thư ký VASEP bày tỏ kỳ vọng quá trình cải cách thể chế sẽ tiếp tục được đẩy mạnh, đồng thời tiếng nói của doanh nghiệp sẽ được lắng nghe nhiều hơn trong quá trình xây dựng và hoàn thiện chính sách, từ đó tạo môi trường kinh doanh thuận lợi và hiệu quả hơn cho cộng đồng doanh nghiệp.

Từ góc độ doanh nghiệp FDI, bà Đào Thị Thu Huyền, Phó Giám đốc Văn phòng Tổng Giám đốc Công ty TNHH Canon Việt Nam, cho rằng một trong những khó khăn lớn hiện nay là doanh nghiệp ít có cơ hội tham gia đối thoại trực tiếp với cơ quan soạn thảo.

Nhiều dự thảo luật, nghị định và thông tư có nội dung thay đổi căn bản nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển mới của nền kinh tế. Tuy nhiên, doanh nghiệp lại thiếu cơ hội được nghe trực tiếp quan điểm của cơ quan xây dựng chính sách thông qua các hội thảo hoặc các buổi trao đổi chuyên sâu.

“Chúng tôi rất khó tiếp cận ban soạn thảo để hiểu rõ mục tiêu chính sách cũng như đóng góp ý kiến một cách hiệu quả. Nhiều trường hợp gửi góp ý nhưng không nhận được phản hồi”, bà Huyền cho biết.

Một vấn đề khác được bà Huyền đề cập là thời gian lấy ý kiến đối với nhiều dự thảo văn bản quá ngắn. Có những trường hợp doanh nghiệp chỉ có vài ngày để nghiên cứu và góp ý, trong khi các hiệp hội cũng phải tổng hợp ý kiến từ nhiều đơn vị thành viên trước khi gửi cơ quan chức năng.

Theo đại diện Canon Việt Nam, áp lực thời gian có thể ảnh hưởng đến chất lượng góp ý và chất lượng của chính các văn bản được ban hành.

Bà Huyền cũng phản ánh tình trạng một số văn bản có hiệu lực gần như ngay lập tức sau khi được ký ban hành, trong khi cả doanh nghiệp lẫn cơ quan thực thi chưa kịp chuẩn bị điều kiện triển khai.

Từ thực tiễn đó, Canon Việt Nam kiến nghị các cơ quan xây dựng chính sách tăng cường tổ chức hội thảo, đối thoại và giải trình với doanh nghiệp ngay từ giai đoạn đầu xây dựng văn bản; kéo dài thời gian lấy ý kiến đối với các dự thảo quan trọng; bảo đảm sự thống nhất giữa luật và các văn bản hướng dẫn; đồng thời đẩy nhanh tiến độ liên thông dữ liệu và nâng cấp hệ thống dịch vụ công trực tuyến.

Thanh Hoa