'Một kỳ thi mang 2 mục đích khác nhau rất dễ nảy sinh tiêu cực'

Sáng 14/7, tại cuộc họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về báo cáo công tác dân nguyện trong tháng 6, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh cho biết với những sai phạm được phát hiện trong kỳ thi tốt nghiệp môn Toán tại Tuyên Quang, ông đánh giá đây là việc “rất nghiêm trọng”.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT, theo ông Vinh, là kỳ thi tối quan trọng, ảnh hưởng rất lớn đến xã hội.

Ngoài việc xử lý nghiêm sai phạm và chấn chỉnh công tác quản lý về giáo dục hay tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT, ông Vinh nêu quan điểm cần nghiên cứu kỹ để có giải pháp.

Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh phát biểu tại cuộc họp. Ảnh: QH

“Trong kỳ thi tốt nghiệp THPT, thí sinh có động lực đạt kết quả cao để được tuyển vào các trường đại học. Đây cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến tiêu cực trong kỳ thi. Chúng tôi có suy nghĩ nên chăng nghiên cứu tách ra 2 kỳ thi riêng”, ông Vinh nói.

Theo đó, thi tốt nghiệp THPT nhằm đánh giá quá trình học phổ thông, chỉ kiểm tra kiến thức và phân loại học sinh, để từ phổ điểm đó đánh giá chất lượng đào tạo của cơ sở giáo dục. Còn tuyển sinh đại học nên là nhiệm vụ của các cơ sở giáo dục đại học.

Một kỳ thi khó đáp ứng hai mục tiêu

TS Lê Đông Phương, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu giáo dục đại học của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam ủng hộ quan điểm tổ chức 2 kỳ thi riêng.

“Tốt nghiệp THPT vốn chỉ cần xét mức tối thiểu của học sinh đạt được, đủ ngưỡng tiêu chuẩn để bước vào đời. Trong khi xét tuyển đại học là việc chọn những thí sinh tốt nhất để vào học đại học. Như vậy, một bên xét mức tối thiểu, một bên xét mức tối đa; hai mục tiêu ở hai đầu được đo bằng hai thang đo khác nhau nên sẽ bị vênh nhau. Một kỳ thi tổ chức với 2 mục đích như vậy thì luôn mang ‘gợn’”, ông Phương nói.

Theo ông Phương, quy mô kỳ thi tốt nghiệp THPT có thể nhẹ nhàng hơn, chẳng hạn học sinh hoàn thành lớp 12 sẽ làm bài kiểm tra hoặc dự thi và lấy điểm đó xét tốt nghiệp, do từng địa phương phụ trách.

Ông Phương cho rằng, việc dùng kết quả thi tốt nghiệp THPT để xét tuyển vào các trường đại học cũng là một nguyên nhân dẫn đến tiêu cực hoặc phát sinh bất cập trong kỳ thi.

Điều này thể hiện rõ qua thực tế nhiều năm qua, khi kỳ thi năm nào cũng phát sinh những tranh luận như “đề quá khó, không phù hợp” hay “mưa điểm 10, thủ khoa 30 điểm vẫn trượt đại học”...

“Ngay như kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 vừa diễn ra mới đây, dù mục đích là xét tốt nghiệp THPT và xét tuyển đại học, nhưng ít người quan tâm tỷ lệ tốt nghiệp được bao nhiêu. Cả xã hội gần như chỉ quan tâm thí sinh có đỗ đại học hay không”, ông Phương nói.

Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, tỉnh Tuyên Quang gây xôn xao khi có tới 147 bài thi đạt điểm 10 môn Toán với dải số báo danh gần nhau. Ảnh: Vũ Mừng

Ông ủng hộ hướng tách làm 2 kỳ thi với 2 mục tiêu riêng biệt: Kỳ thi tốt nghiệp THPT do các địa phương tự tổ chức và kỳ thi tuyển sinh đại học chung do Bộ GD-ĐT tổ chức. Các trường đại học đủ điều kiện, muốn tổ chức kỳ thi riêng để xét tuyển vẫn tiếp tục được phép tự chủ.

Theo ông Phương, dù hiện nay một số trường đại học đã tổ chức các kỳ thi tuyển sinh riêng, việc tuyển sinh không thể hoàn toàn dựa vào các kỳ thi này. Lý do là, cơ hội tiếp cận các kỳ thi riêng giữa thí sinh ở các khu vực vẫn chưa thực sự bình đẳng. Phần lớn kỳ thi được tổ chức trên máy tính hoặc chỉ triển khai tại các địa phương ở vùng đồng bằng, khu vực phát triển, chưa tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh ở vùng sâu, vùng xa và nông thôn.

Do đó, ông Phương cho rằng, kể cả tách riêng 2 kỳ thi, nhà nước vẫn cần tổ chức một kỳ thi chung để tuyển sinh đại học trong giai đoạn chuyển tiếp, trước khi các trường đại học đưa ra được một cách thức riêng nhưng vẫn đảm bảo cơ hội tham dự cho tất cả thí sinh.

Điều cần thay đổi là cách tổ chức thi

TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD-ĐT) lại cho rằng các sai phạm xảy ra tại địa phương trong quá trình tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT không bắt nguồn trực tiếp từ mô hình “hai trong một”.

“Gốc của vấn đề nằm ở chính sách thi và xét tuyển còn nhiều điểm bất hợp lý, trong khi công tác khảo thí vẫn vận hành bằng một đội ngũ chủ yếu làm kiêm nhiệm, mùa vụ, thiếu chuẩn nghề nghiệp, thiếu công nghệ và thiếu cơ chế giám sát độc lập đủ mạnh.

Vì thế, không thể cứ xảy ra một vụ việc nghiêm trọng là chúng ta lại nghĩ đến chuyện tách kỳ thi. Tách thành 2 kỳ thi là một thay đổi chính sách lớn, phải đánh giá đầy đủ tác động đến chi phí xã hội, áp lực học sinh, công bằng vùng miền và nguy cơ luyện thi đại học nở rộ như trước đây”, TS Hoàng Ngọc Vinh nói.

Theo TS Hoàng Ngọc Vinh, điều cần làm không phải là "thay vỏ" 1 kỳ thi bằng 2 kỳ thi, mà cần cải cách tận gốc chính sách thi và xét tuyển; hiện đại hóa công nghệ khảo thí; xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa; quản trị dữ liệu trước khi công bố điểm; giám sát độc lập và hình thành đội ngũ khảo thí chuyên nghiệp.

“Việt Nam cần một cuộc cách mạng toàn diện về khảo thí. Không thể để những bất cập đã tồn tại hơn 20 năm vẫn tiếp tục được xử lý theo kiểu vá víu, đến mùa thi lại huy động người, xảy ra sự cố lại bổ sung quy trình. Chữa bệnh phải trị tận căn, không thể tiếp tục chữa phần ngọn rồi để phần gốc ngày càng nặng hơn”, TS Hoàng Ngọc Vinh nói.

Thanh Hùng