Sau kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông 2026, đã đến lúc nhìn lại mô hình '2 trong 1'

Tranh minh họa về kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông trong hệ thống giáo dục quốc dân.

Là một giáo viên phổ thông, tôi không bất ngờ khi sau kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026 lại xuất hiện những tranh luận về điểm số, về tính công bằng và độ tin cậy của kết quả thi.

Điều khiến tôi trăn trở hơn là những cảnh báo về bất cập của kỳ thi này đã được nhiều chuyên gia, nhà giáo nêu ra từ nhiều năm trước, nhưng đến nay vẫn chưa có thay đổi căn bản.

Ngay từ khi kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông được thiết kế với mục tiêu vừa xét tốt nghiệp vừa làm căn cứ tuyển sinh đại học, không ít ý kiến đã bày tỏ sự băn khoăn.

Hai mục tiêu khác nhau được đặt vào cùng một kỳ thi khiến đề thi luôn phải đứng trước bài toán khó đó là nếu thiên về xét tốt nghiệp thì khó phân loại thí sinh; nếu thiên về tuyển sinh đại học thì lại gây áp lực quá lớn đối với các em.

Thực tế nhiều năm qua cho thấy kỳ thi luôn phải điều chỉnh theo hướng dung hòa, nhưng càng dung hòa thì càng khó đạt được cả hai mục tiêu.

Điều đáng suy nghĩ hơn là cách học của học sinh cũng thay đổi theo cách thi. Ở trường phổ thông, giáo viên nào cũng mong học sinh học để hiểu bản chất vấn đề, biết vận dụng kiến thức và hình thành năng lực.

Tuy nhiên, áp lực của kỳ thi khiến không ít em chỉ quan tâm đến dạng câu hỏi nào sẽ xuất hiện trong đề, kỹ năng nào giúp làm bài nhanh hơn, mẹo nào để tránh mất điểm.

Bên cạnh đó, việc mở rộng hình thức thi trắc nghiệm trong nhiều môn học mang lại không ít thuận lợi về tổ chức và chấm thi. Tuy nhiên, bất kỳ hình thức đánh giá nào cũng có những giới hạn nhất định. Trắc nghiệm khách quan có ưu điểm về tính thống nhất, nhưng cũng đặt ra yêu cầu rất cao đối với khâu xây dựng ngân hàng câu hỏi, bảo mật đề thi, tổ chức coi thi và xử lý dữ liệu.

Sâu xa hơn, điều mà nhiều nhà giáo vẫn trăn trở chính là "căn bệnh thành tích" trong giáo dục vẫn chưa được khắc phục triệt để. Khi điểm số, tỷ lệ tốt nghiệp hay thành tích của địa phương vẫn được xem là những chỉ số quan trọng để đánh giá, áp lực vô hình sẽ đè nặng lên các nhà trường. Và ở bất kỳ lĩnh vực nào, khi thành tích trở thành mục tiêu thì nguy cơ phát sinh những hệ lụy là điều khó tránh khỏi.

Có lẽ sau kỳ thi năm nay, đã đến lúc ngành giáo dục cần mạnh dạn đánh giá lại mô hình kỳ thi hiện hành.

Theo tôi, nên nghiên cứu phương án không tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông theo cách hiện nay mà chuyển sang xác nhận học sinh đã hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định. Đây sẽ là căn cứ để các em lựa chọn con đường học tập hoặc nghề nghiệp phù hợp với năng lực của mình.

Đối với tuyển sinh đại học, nên trao quyền nhiều hơn cho các cơ sở giáo dục đại học hoặc tổ chức một kỳ thi tuyển sinh có tính phân loại cao, đúng với mục tiêu lựa chọn người học cho bậc đào tạo này.

Đại học là một lựa chọn quan trọng, nhưng không phải là con đường duy nhất sau khi kết thúc chương trình phổ thông. Một hệ thống giáo dục hiện đại cần tạo điều kiện để học sinh lựa chọn nhiều lộ trình khác nhau, trong đó giáo dục nghề nghiệp cũng cần được coi trọng đúng mức.

Nếu tách bạch được hai mục tiêu, áp lực đối với học sinh sẽ giảm, việc tổ chức thi cũng tập trung và hiệu quả hơn. Quan trọng hơn, mỗi kỳ thi sẽ được thiết kế đúng với mục đích, thay vì phải cố gắng đáp ứng đồng thời nhiều yêu cầu khác nhau.

Bất kỳ chính sách nào cũng có giá trị trong một giai đoạn nhất định. Tuy nhiên, khi thực tiễn đã thay đổi và những bất cập ngày càng bộc lộ rõ, việc nhìn nhận lại để điều chỉnh không phải là phủ nhận quá khứ mà là trách nhiệm đối với tương lai.

Kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026 có thể sẽ trở thành một dấu mốc để ngành giáo dục nhìn lại mô hình "hai trong một". Điều mà đội ngũ giáo viên mong chờ là những quyết sách đủ mạnh nhằm xây dựng một hệ thống kiểm tra, đánh giá thực chất hơn, công bằng hơn và phù hợp hơn với yêu cầu phát triển giáo dục trong giai đoạn mới.

Phan Anh