Mojtaba Khamenei – Lãnh tụ Tối cao mới của Iran là ai?

Theo truyền thông Iran, Hội đồng Chuyên gia – cơ quan giáo sĩ có nhiệm vụ lựa chọn lãnh tụ tối cao – đã chỉ định giáo sĩ 56 tuổi Mojtaba Khamenei làm người kế nhiệm, hơn một tuần sau khi ông Ali Khamenei thiệt mạng trong một cuộc không kích.

Ông Mojtaba Khamenei. (Ảnh: Reuters)

Một thành viên của hội đồng, Ayatollah Mohsen Heidari Alekasir, trước đó cho biết ứng viên được lựa chọn dựa trên lời khuyên của Ali Khamenei rằng lãnh tụ tối cao của Iran nên là người “bị đối thủ căm ghét”.

Ông cũng ám chỉ việc Tổng thống Mỹ Donald Trump trước đó tuyên bố Mojtaba Khamenei là lựa chọn “không thể chấp nhận được”.

"Người gác cổng" của cha

Mojtaba Khamenei được cho là nắm quyền lực đáng kể khi cha ông còn tại vị, nhờ mối quan hệ chặt chẽ với các lực lượng an ninh và mạng lưới kinh tế rộng lớn do họ kiểm soát. Ông phản đối các lực lượng cải cách muốn cải thiện quan hệ với phương Tây, trong bối cảnh phương Tây tìm cách hạn chế chương trình hạt nhân của Iran.

Mối quan hệ gần gũi với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) giúp ông có ảnh hưởng lớn trong bộ máy chính trị và an ninh của Iran. Theo nhiều nguồn tin, ông dần xây dựng quyền lực phía sau hậu trường và được xem như “người gác cổng” của cha mình.

Theo chuyên gia Kasra Aarabi, trưởng bộ phận nghiên cứu về IRGC tại tổ chức United Against Nuclear Iran có trụ sở tại Mỹ, ông Mojtaba Khamenei có “sự ủng hộ mạnh mẽ trong IRGC, đặc biệt từ các thế hệ trẻ có quan điểm cấp tiến”.

Lãnh tụ tối cao Iran là người có quyền quyết định cuối cùng đối với các vấn đề quan trọng của nhà nước, bao gồm chính sách đối ngoại và chương trình hạt nhân. Các nước phương Tây muốn ngăn Tehran phát triển vũ khí hạt nhân, trong khi Iran khẳng định chương trình của mình chỉ phục vụ mục đích dân sự.

Cố lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei. (Ảnh: Reuters)

Con đường quyền lực gây tranh cãi

Mojtaba Khamenei sinh năm 1969 tại thành phố Mashhad – một trung tâm tôn giáo lớn của Hồi giáo dòng Shiite. Ông lớn lên trong thời kỳ cha mình tham gia lãnh đạo phong trào chống lại chế độ quân chủ của Shah trước Cách mạng Hồi giáo năm 1979.

Khi còn trẻ, ông từng phục vụ trong cuộc chiến Iran – Iraq. Sau đó, ông theo học các giáo sĩ bảo thủ tại các trường thần học ở Qom, trung tâm đào tạo giáo sĩ Shiite của Iran, và đạt cấp bậc tôn giáo "hojjatoleslam".

Mojtaba Khamenei chưa từng giữ chức vụ chính thức nào trong chính phủ Cộng hòa Hồi giáo Iran. Ông thỉnh thoảng xuất hiện tại các cuộc vận động ủng hộ chính quyền nhưng hiếm khi phát biểu trước công chúng.

Vai trò của ông từ lâu gây tranh cãi tại Iran, khi nhiều người phản đối bất kỳ dấu hiệu nào của “chính trị gia đình trị” trong một quốc gia từng lật đổ chế độ quân chủ năm 1979.

Bị Mỹ trừng phạt

Năm 2019, Bộ Tài chính Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt đối với Mojtaba Khamenei, cho rằng ông đại diện cho lãnh tụ tối cao trong “một vai trò chính thức dù chưa từng được bầu hoặc bổ nhiệm vào bất kỳ vị trí chính phủ nào”, ngoài công việc trong văn phòng của cha mình.

Theo Washington, Ali Khamenei từng giao cho con trai đảm nhận một số trách nhiệm và ông đã làm việc chặt chẽ với chỉ huy lực lượng Quds của IRGC và lực lượng dân quân tôn giáo Basij để thúc đẩy các mục tiêu khu vực của cha mình cũng như kiểm soát tình hình trong nước.

Người biểu tình ở Iran từng chỉ trích Mojtaba Khamenei sau cái chết của một phụ nữ trẻ trong khi bị giam giữ năm 2022, sau khi cô bị bắt vì bị cho là vi phạm quy định nghiêm ngặt về trang phục của Cộng hòa Hồi giáo.

Năm 2024, một đoạn video lan truyền rộng rãi cho thấy ông thông báo tạm dừng các lớp học luật Hồi giáo mà ông đang giảng dạy tại Qom, làm dấy lên nhiều suy đoán về lý do phía sau quyết định này.

Hồ sơ tôn giáo và ảnh hưởng chính trị

Mojtaba Khamenei có ngoại hình khá giống cha và thường đội khăn xếp đen của một "sayyed", dấu hiệu cho thấy gia đình ông được cho là có dòng dõi từ Nhà tiên tri Muhammad.

Tuy nhiên, một số nhà phê bình cho rằng ông chưa có đủ uy tín tôn giáo để trở thành lãnh tụ tối cao. Cấp bậc "hojjatoleslam" của ông thấp hơn cấp "ayatollah" – cấp bậc mà cha ông và Ayatollah Ruhollah Khomeini, người sáng lập Cộng hòa Hồi giáo Iran, từng nắm giữ.

Dù vậy, ông vẫn được xem là ứng viên nổi bật, đặc biệt sau khi một ứng viên hàng đầu khác là cựu tổng thống Ebrahim Raisi thiệt mạng trong vụ rơi trực thăng năm 2024.

Chuyên gia về Iran và Hồi giáo Shiite tại Đại học Johns Hopkins, Vali Nasr, nhận định việc Mojtaba Khamenei được lựa chọn cho thấy “phe cứng rắn gắn với Lực lượng Vệ binh Cách mạng hiện đang nắm quyền mạnh hơn”.

Một bức điện tín ngoại giao của Mỹ năm 2007, sau đó được WikiLeaks công bố, dẫn lời ba nguồn tin Iran mô tả Mojtaba Khamenei là “con đường tiếp cận” để liên lạc với cha ông.

Ông cũng được cho là đứng sau sự trỗi dậy của chính trị gia cứng rắn Mahmoud Ahmadinejad – người đắc cử tổng thống Iran năm 2005. Mojtaba Khamenei tiếp tục ủng hộ Ahmadinejad trong cuộc bầu cử năm 2009, khi ông này giành nhiệm kỳ thứ hai trong một cuộc bầu cử gây tranh cãi, dẫn tới các cuộc biểu tình.

Giáo sĩ ôn hòa Mehdi Karroubi – một ứng viên trong cuộc bầu cử – từng viết thư cho Ali Khamenei để phản đối và cáo buộc Mojtaba có vai trò hỗ trợ Ahmadinejad, nhưng lãnh tụ tối cao khi đó đã bác bỏ cáo buộc.

Phương Anh (Nguồn: ABC News )