Mốc 100 USD/thùng báo hiệu điều gì với kinh tế thế giới?

Nếu các đợt biến động trước đây vẫn còn những tuyến vận tải thay thế, nguồn dự trữ đủ lớn hoặc dư địa điều phối từ các nước sản xuất, thì lần này nhiều điểm nghẽn đang cùng xuất hiện, làm tăng nguy cơ giá năng lượng duy trì ở mức cao.

Tàu di chuyển trên khu vực Eo biển Hormuz. Ảnh: Reuters

Động lực trực tiếp đẩy giá dầu tăng là căng thẳng leo thang tại Trung Đông. Sau khi lực lượng Houthi tuyên bố tấn công các tàu chở dầu của Ả Rập Saudi trên Biển Đỏ và áp đặt phong tỏa hàng hải, thị trường không còn chỉ lo ngại về Eo biển Hormuz mà bắt đầu tính đến nguy cơ gián đoạn thêm tại Bab el-Mandeb, cửa ngõ nối Biển Đỏ với Vịnh Aden và Ấn Độ Dương.

Nếu Hormuz là tuyến huyết mạch đưa dầu từ vùng Vịnh ra thế giới, Bab el-Mandeb lại là lối ra quan trọng của lượng dầu được chuyển hướng qua Biển Đỏ. Khi cả hai điểm nghẽn cùng chịu sức ép, khả năng tìm đường thay thế trở nên hạn chế hơn nhiều so với các cuộc khủng hoảng trước đây.

Giá dầu tăng mạnh dù sản lượng chưa sụt giảm, cho thấy thị trường chủ yếu đang định giá nguy cơ nguồn cung tiếp tục bị gián đoạn. Những tuyên bố cứng rắn của Tổng thống Donald Trump về khả năng tiến hành một cuộc tấn công quy mô lớn nhằm vào Iran, cùng các cuộc không kích liên tiếp của Mỹ, khiến giới đầu tư tin rằng xung đột có thể kéo dài và mở rộng. “Phần bù rủi ro chiến tranh” vì thế tiếp tục được cộng vào giá dầu.

Trong nhiều tháng qua, thị trường vẫn chống chịu được nhờ chuyển hướng vận tải, sử dụng dầu tồn kho và tận dụng các tuyến đường ống thay cho Eo biển Hormuz. Tuy nhiên, những giải pháp ấy đang dần tới giới hạn. Khi Biển Đỏ cũng bị đe dọa, hành trình vận chuyển trở nên dài hơn, tốn kém hơn và khó bảo hiểm hơn. Dầu vẫn có thể tới thị trường, nhưng chậm hơn và với chi phí cao hơn.

Áp lực còn lớn hơn khi nguồn cung ngoài Trung Đông đang suy yếu. Việc Nga hạn chế xuất khẩu diesel sau các cuộc tấn công vào hạ tầng năng lượng khiến thị trường nhiên liệu thêm căng thẳng. Trong khi dầu thô gặp trở ngại tại các tuyến hàng hải chiến lược, nguồn cung sản phẩm tinh chế cũng bị thu hẹp, làm tăng tác động lên vận tải, sản xuất và lạm phát.

Khác với giai đoạn đầu của cuộc xung đột, thị trường hiện không còn được hỗ trợ bởi lượng tồn kho dồi dào. Dự trữ dầu toàn cầu đã giảm mạnh, kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược của Mỹ xuống mức thấp nhất trong nhiều thập kỷ, còn Trung Quốc cũng không thể tiếp tục dựa vào nguồn dự trữ vô thời hạn. Khi các kho dầu cạn dần và nhu cầu nhập khẩu quay trở lại, áp lực lên giá có thể còn lớn hơn.

Vì vậy, điều khiến giới đầu tư lo ngại không nằm ở việc dầu vừa vượt 100 USD/thùng, mà ở chỗ những cơ chế từng giúp thị trường hấp thụ cú sốc đang đồng thời mất tác dụng. Niềm tin rằng thị trường luôn có thể tìm được một lối đi khác đang bị thử thách. Nếu xung đột kéo dài, câu hỏi không còn là liệu giá dầu có tăng hay không, mà là mức tăng sẽ tới đâu trước khi nhu cầu suy yếu đủ mạnh để bù lại nguồn cung bị bóp nghẹt.

Đối với Mỹ, tác động đã xuất hiện gần như ngay lập tức. Giá xăng bán lẻ trở lại trên 4 USD/gallon, còn giá diesel tăng nhanh hơn. Nếu xăng ảnh hưởng trực tiếp tới chi tiêu của các hộ gia đình, thì diesel có sức lan tỏa lớn hơn, bởi đây là nhiên liệu của xe tải, máy móc xây dựng, thiết bị nông nghiệp và chuỗi logistics. Khi diesel tăng giá, chi phí vận chuyển, sản xuất và phân phối hàng hóa đều tăng theo, làm gia tăng nguy cơ lạm phát quay trở lại.

Phản ứng của thị trường tài chính cho thấy nhà đầu tư đang chuẩn bị cho kịch bản lãi suất duy trì ở mức cao lâu hơn. Lợi suất trái phiếu Chính phủ Mỹ kỳ hạn 10 năm lên mức cao nhất kể từ đầu năm 2025, trong khi lãi suất thế chấp tiến gần 7%. Điều đó phản ánh kỳ vọng rằng Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) sẽ khó sớm nới lỏng chính sách tiền tệ nếu giá năng lượng tiếp tục leo thang. Các hãng hàng không cũng phải hạ triển vọng lợi nhuận do chi phí nhiên liệu tăng, cho thấy cú sốc dầu đang nhanh chóng lan sang hoạt động kinh doanh và tiêu dùng.

Diễn biến này đặt chính quyền Tổng thống Trump vào một nghịch lý rõ rệt. Washington muốn gia tăng sức ép quân sự đối với Iran để bảo vệ tự do hàng hải và buộc Tehran lùi bước, nhưng chính nguy cơ leo thang lại khiến thị trường thêm rủi ro đối với giá dầu.

Càng phát tín hiệu cứng rắn, Nhà Trắng càng làm tăng khả năng giá năng lượng leo thang, đẩy lạm phát lên, khiến Fed khó giảm lãi suất và làm xói mòn tâm lý cử tri trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Chi phí của cuộc đối đầu vì thế không chỉ được tính bằng ngân sách quốc phòng hay thiệt hại trên chiến trường, mà còn hiện diện trong giá xăng, chi phí vay mua nhà và sức mua của người dân Mỹ.

Thị trường dầu mỏ đang bước vào một cuộc chạy đua với thời gian. Một bên là nhu cầu suy yếu do giá cao và tăng trưởng chậm lại; bên kia là nguồn cung bị bóp nghẹt bởi xung đột, các tuyến vận tải tắc nghẽn và lượng dự trữ cạn dần.

Trong ngắn hạn, nhu cầu giảm có thể giúp giá không tăng quá nhanh. Nhưng nếu chiến tranh kéo dài đến khi Trung Quốc phải tăng nhập khẩu trở lại, Mỹ không còn nhiều dầu dự trữ để tung ra và các tuyến thay thế tiếp tục bị đe dọa, cán cân có thể nhanh chóng nghiêng về phía thiếu hụt.

Ngọc Lâm