Mắc ca gọi mùa trên những triền đồi

Cơ sở mắc ca Việt Hà, xã Tuần Giáo thu mua mắc ca của người dân địa phương.

Chúng tôi gặp ông Là Văn Chanh ở bản Pha Làng, xã Tuần Giáo khi ông men theo triền đồi thu hái quả mắc ca. Chiếc túi vải đã chuẩn bị sẵn, đôi tay thoăn thoắt nhặt những quả mắc ca chín rụng dưới gốc, rồi lại với hái những chùm quả đã đủ độ già. Niềm vui bừng trên gương mặt người nông dân gắn bó với cây mắc ca từ những ngày đầu tiên. “Năm nay sai quả lắm. Nhìn thế này tôi phấn khởi”, ông Chanh cười, đưa tay chỉ về phía những tán cây trĩu nặng.

Dưới chân ông, những quả mắc ca xanh nâu nằm lẫn trong lớp lá khô. Trên cao, từng chùm quả chen nhau giữa những cành to, tán rộng. Có những cây ông Chanh trồng từ năm 2013, nay thân đã lớn, rễ bám chắc vào đất đồi, mỗi mùa lại cho thêm nhiều quả. Ông Chanh là một trong những hộ trồng mắc ca sớm nhất ở Tuần Giáo. Năm 2013, khi cây mắc ca còn khá xa lạ với người dân địa phương, ông tìm đọc sách, báo, tìm hiểu về khả năng sinh trưởng, phát triển của loại cây này. Thấy cây có thể thích nghi với khí hậu, đất đai nơi mình sinh sống, ông mạnh dạn đưa về trồng. Ngày ấy, không phải ai cũng tin vào lựa chọn của ông. “Người ta cũng hoài nghi, bảo cây này mới, chưa biết có hợp đất hay không. Tôi cứ vừa trồng vừa học hỏi, chăm sóc rồi theo dõi”, ông nhớ lại.

Ông Là Văn Chanh, bản Pha Làng thu hái quả mắc ca.

Sự kiên trì ấy dần được trả lời bằng màu xanh của vườn cây. Khoảng năm thứ 5, những cây mắc ca bắt đầu ra hoa, bói quả. Những chùm quả đầu tiên tuy chưa nhiều nhưng đủ để người trồng có thêm niềm tin. Từ năm thứ 6 trở đi, năng suất tăng dần. Đến năm thứ 7, vườn bắt đầu cho thu hoạch ổn định. Càng về sau, khi cây lớn, tán rộng, khả năng cho quả tăng. Từ diện tích ban đầu, gia đình ông tiếp tục mở rộng lên 1ha. Giờ đây, mỗi mùa vụ mới, ông Chanh lại có một niềm vui riêng. Đó là cảm giác được nhìn thấy công sức của hơn một thập kỷ chăm cây kết thành những chùm quả trĩu cành.

Nhặt một quả mắc ca vừa rụng, xoay nhẹ trong tay ông Là Văn Chanh nói: “Mắc ca không quá vất vả công chăm sóc. Quan trọng là phải chăm cho cây phát triển tốt. Đến vụ thì thu hái, có thương lái, cơ sở thu mua đến tận nơi”. Vụ mắc ca năm nay, gia đình ông dự kiến thu khoảng 8 tấn quả tươi. Với giá bán xô từ 20.000 - 30.000 đồng/kg quả vỏ xanh, nguồn thu từ vườn cây trở thành một khoản đáng kể đối với gia đình.

Về Tuần Giáo mùa này, màu xanh mắc ca đang phủ lên những quả đồi từng chỉ có ngô, sắn, thậm chí có thời điểm bỏ hoang. Mắc ca lớn lên cùng những mùa mưa nắng, từng bước thay đổi diện mạo đất đồi. Những tán cây rộng đan vào nhau, giữ màu xanh trên sườn núi, tạo thêm sinh kế cho người dân.

Mùa thu hoạch mắc ca ở Tuần Giáo không chỉ diễn ra trên những quả đồi. Từ vườn cây, mắc ca theo những chuyến xe nhỏ về các cơ sở thu mua, chế biến. Không khí sản xuất vì thế cũng trở nên tất bật hơn.

Tại cơ sở chế biến mắc ca Việt Hà (xã Tuần Giáo), chị Vũ Việt Hà và nhiều lao động liên tục tiếp nhận những bao mắc ca tươi từ người dân. Quả vừa đưa tới đã nhanh chóng được phân loại, sơ chế. Phía trong xưởng, máy móc hoạt động đều đặn. Sau một thành phẩm mắc ca là cả dây chuyền công đoạn nối tiếp nhau: Tách vỏ xanh, làm sạch, sấy, phân loại, tách nứt, soi hạt, đóng gói. Những ngày đầu gia đình chỉ có một chiếc máy sấy nhỏ, sản lượng khi ấy chưa nhiều song càng làm, chị càng nhận thấy tiềm năng của loại nông sản này. Khi thị trường tiêu thụ tốt hơn, chị Hà mạnh dạn đầu tư mở rộng sản xuất, song để có được một hộp mắc ca hoàn chỉnh, hành trình bắt đầu từ chính những quả mắc ca người dân nâng niu thu hái ngoài vườn. “Quả phải được thu hoạch đúng độ chín, nhân đạt chất lượng, không sâu bệnh. Khâu bảo quản cũng rất quan trọng”, chị Vũ Việt Hà chia sẻ.

Những quả mắc ca còn nguyên lớp vỏ xanh, qua nhiều công đoạn, hạt màu kem, tròn đầy dần hiện ra. Hạt được phân loại theo kích thước, kiểm tra, loại bỏ những hạt sâu, teo trước khi tách nứt và đóng gói. Mỗi công đoạn là một lần sàng lọc. Để đến khi mở một gói mắc ca thành phẩm, người tiêu dùng cảm nhận được vị béo, thơm, bùi đặc trưng của hạt. Không chỉ mua nguyên liệu, cơ sở còn ký kết hợp đồng với các hộ dân, hỗ trợ kỹ thuật chăm sóc, thu hoạch và bảo quản sau thu hoạch. Năm 2022, sản phẩm mắc ca sấy Việt Hà được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao cấp tỉnh và đạt tiêu chuẩn hệ thống quản lý an toàn thực phẩm HACCP. Từ những hạt mắc ca nguyên bản, cơ sở cũng từng bước phát triển thêm các sản phẩm chế biến sâu như bánh mắc ca, bột mắc ca. Sự gắn kết ấy tạo thành một vòng tròn: Người dân có vườn cây, cơ sở có nguyên liệu, sản phẩm có nơi tiêu thụ; còn cây mắc ca có thêm điều kiện để đứng vững trên những sườn đồi.

Người dân xã Tuần Giáo thu hoạch mắc ca đem bán cho thương lái.

Từ một loại cây còn xa lạ hơn một thập kỷ trước, mắc ca giờ đã bén rễ sâu vào đời sống sản xuất của người dân. Từ năm 2023 - 2025, địa phương triển khai 30 dự án liên kết trồng mắc ca, với diện tích gần 900ha, thu hút hơn 2.200 hộ dân tham gia. Đến nay, toàn xã có hơn 2.396ha mắc ca, trong đó khoảng 364ha đã cho thu hoạch, sản lượng trên 2.468 tấn. Những con số ấy cho thấy quy mô của vùng mắc ca đang lớn dần. Nhưng nhìn từ mùa thu hoạch hôm nay, sự thay đổi ấy không chỉ nằm trên những báo cáo hay diện tích được thống kê. Nó hiện hữu trong từng vườn cây, từng hộ gia đình, từng cơ sở chế biến đang đỏ lửa vào vụ.

Theo ông Quàng Văn Cương, Chủ tịch UBND xã Tuần Giáo: Điều quan trọng trong thời gian tới là tiếp tục phát huy lợi thế vùng nguyên liệu, gắn phát triển diện tích với nâng cao chất lượng, liên kết sản xuất và chế biến, xây dựng đầu ra ổn định cho sản phẩm. Bởi một mùa mắc ca bền vững không chỉ được đo bằng số quả thu được trên cây, mà còn bằng việc quả mắc ca sau khi rời khỏi vườn sẽ đi được bao xa, tạo thêm bao nhiêu giá trị và mang lại sinh kế ổn định thế nào cho người dân.

Chiều xuống, nắng sau mưa dịu lại trên những sườn đồi Tuần Giáo. Mùa mắc ca đang kể câu chuyện của mình bằng màu xanh của cây, bằng sắc nâu của những quả chín và những chuyến xe chở đầy nông sản và nhịp sống rộn ràng của người dân khi mùa thu hoạch về.

Một mùa quả đang đi qua trên những bàn tay chịu thương chịu khó của người trồng, từ triền đồi đến thành phẩm chất lượng... để rồi mở ra một hành trình mới mang dấu ấn của vùng thủ phủ mắc ca.

Mai Phương