Luật Đô thị đặc biệt: Vì TPHCM và vì cả nước

Ba nguyên tắc cơ bản

KTSG: Thưa ông, Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt gần đây gồm 9 chương, 45 điều, với khoảng 300 thẩm quyền được giao trực tiếp cho bộ máy lãnh đạo TPHCM. Ông kỳ vọng như thế nào về việc dự thảo luật này sẽ tháo gỡ các vướng mắc hiện hữu, tạo động lực để TPHCM phát triển vượt trội trong nhiều năm sắp tới?

- TS. Huỳnh Thanh Điền: Năm 2017, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết 54/2017/QH14 (Nghị quyết 54) về thí điểm cơ chế chính sách đặc thù phát triển TPHCM. Nghị quyết 54 đã cho phép TPHCM chủ động hơn trong quản lý tài nguyên, đất đai, thu hút nhân tài, quản lý tài chính - ngân sách... Tuy nhiên, Nghị quyết 54 vẫn còn nhiều điểm chưa thật sự cởi trói cho thành phố, chẳng hạn, năng lực huy động vốn trái phiếu và vốn ODA vẫn còn hạn chế bởi thủ tục, chồng chéo không gian quy hoạch, phân cấp phân quyền chưa thực sự mạnh mẽ, kéo dài thủ tục đầu tư...

Đến năm 2023, Quốc hội tiếp tục ban hành Nghị quyết 98/2023/QH15 về thí điểm một số cơ chế chính sách đặc thù phát triển TPHCM. Nghị quyết 98 đưa ra những hướng mới cho sự lớn mạnh của thành phố, ví dụ, đô thị TOD (Transport Oriented Development), khu thương mại tự do, các chính sách đột phá thu hút nhà đầu tư chiến lược...

Dù hai nghị quyết trên đã trao cho TPHCM quyền tự quyết, nhất là trong các vấn đề quy hoạch và huy động vốn nhưng thẩm quyền này chưa được luật hóa một cách hoàn chỉnh. Chính vì vậy, vấn đề thực thi trên thực tế vẫn gặp nhiều khó khăn. Thành phố vẫn phải tuân thủ theo các quy định hiện có, thể hiện trong các luật, các nghị định, thông tư. Bộ máy quản lý vẫn được cấu trúc tương tự như các địa phương không được hưởng cơ chế ưu đãi cũng như gánh vác các trọng trách như TPHCM...

Đặc biệt, sau khi TPHCM (cũ) sáp nhập với Bình Dương (cũ) và Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ), TPHCM mới trở thành một siêu đô thị hội tụ đầy đủ các điều kiện thuận lợi nhất cho tăng trưởng kinh tế. TPHCM là trung tâm tài chính - kinh tế - công nghiệp, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, logistics... Bình Dương (cũ) là trung tâm sản xuất công nghiệp; Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ) là trung tâm năng lượng, logistics, nghĩa là, hàng hóa sản xuất tại TPHCM (mới) được đưa tới tận cảng ở TPHCM (cũ) và TPHCM (mới). Siêu đô thị TPHCM có thể kết nối với các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long ở phía Nam và các tỉnh Nam Trung bộ ở phía Bắc, hỗ trợ cho kinh tế các địa phương này, hình thành một cực tăng trưởng lớn cho cả nước.

Bên cạnh đó, Việt Nam đã đặt mục tiêu bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc với mức tăng trưởng cao trong nhiều năm liên tiếp. Muốn vậy, cần phải chuyển đổi mô hình và mở rộng dư địa tăng trưởng thông qua kinh tế số, kinh tế tầm thấp, trung tâm kinh tế tài chính, công nghiệp văn hóa... TPHCM được lựa chọn là một trong những mũi nhọn để áp dụng các mô hình mới này.

Với nhiều kỳ vọng, nhiều điểm mới, nhiều điểm khác biệt như vậy, TPHCM cần một luật chuyên biệt, tạo ra cơ chế và khuôn khổ pháp lý phù hợp cho thành phố. Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt cần đáp ứng các yêu cầu này.

KTSG: Gần đây, TPHCM tổ chức lấy ý kiến đóng góp cho Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt. Theo ông, để phù hợp với sự phát triển của TPHCM trong các thập niên sắp tới, Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt nên được thiết kế theo hướng nào?

- Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt nên tuân thủ ba nguyên tắc cơ bản.

Một là, TPHCM có những thẩm quyền gì. Về điểm này, Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt gần đây đã đáp ứng. Theo dự thảo, TPHCM được giao khoảng 300 thẩm quyền, đồng thời, được chủ động trong tổ chức bộ máy, xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Đô thị đặc biệt, văn bản quy phạm pháp luật được ban hành để thực hiện các thẩm quyền được giao theo Luật Đô thị đặc biệt được áp dụng trong trường hợp có nhiều văn bản quy phạm pháp luật có quy định khác nhau về cùng một vấn đề.

Hai là, TPHCM có thể thực hiện đầy đủ, hiệu quả các thẩm quyền được giao phó hay không, có không gian chính sách cho những đột phá hay không? Về điểm này, dự thảo luật có thể làm rõ hơn. Chẳng hạn, TPHCM muốn phát triển đô thị TOD, điều này đã được thể hiện trong dự thảo luật. Thế nhưng, nguyên tắc để hiện thực hóa quyết sách này sẽ như thế nào? Nếu chúng ta chỉ đặt ra đề bài và giám sát quá trình thực hiện, phần còn lại là dư địa để TPHCM học hỏi, tìm tòi và tự quyết, thì điều này cũng phải được làm rõ ngay từ đầu.

Thứ ba, bộ máy thực thi TPHCM có dám làm hay không? Khi các nguyên tắc áp dụng cho các dự án có tính chất thử nghiệm được minh bạch, cán bộ sẽ phải dám làm, dám dấn thân, dám cống hiến. Thử nghiệm luôn có nguy cơ rủi ro và nếu không có cơ chế thích hợp với các dự án chưa có tiền lệ, không ai dám sáng tạo, đổi mới thì sẽ không đưa ra được phương án tốt nhất.

Chúng ta đang từng bước quản lý dựa trên dữ liệu, vậy nên, TPHCM càng phải đi đầu trong cách thức quản lý mới này. TPHCM cần đưa ra quyết sách dựa trên cơ sở dữ liệu và chịu sự giám sát thông qua chính cơ sở dữ liệu này. Khi đó, tất cả đều minh bạch, người muốn làm sai cũng không dám làm sai, cả bộ máy sẽ cùng phấn đấu vì khát vọng xây dựng TPHCM trở thành trung tâm kinh tế, văn hóa, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của châu Á vào năm 2045.

Tư duy mới - thành công mới

KTSG: Để phát triển kinh tế, Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt đưa ra các định hướng chi tiết gồm: phát triển kinh tế nhà nước, kinh tế biển, các loại hình kinh tế mới... với thẩm quyền quy hoạch, đưa ra các chính sách, quy định thuộc về TPHCM. Liệu ông có góp ý gì thêm về vấn đề này?

- Tôi mong muốn được lưu ý thêm hai điểm. Thứ nhất, với nhiều hạng mục hạ tầng, nếu xây dựng tại TPHCM mà lại không kết nối được với các địa phương khác thì sẽ khó đạt được mục tiêu khai thác như mong muốn. Vì vậy, cần có quỹ hạ tầng hay quỹ công trình chung, trong đó, điều chỉnh các hạng mục hạ tầng phục vụ sự phát triển liên vùng. Cơ chế huy động vốn, hợp tác khai thác với những hạng mục đó sẽ được điều chỉnh phù hợp với tính chất của chúng.

Thứ hai, phải có cơ chế hỗ trợ riêng cho doanh nghiệp, không bị giới hạn và không bị ràng buộc bởi các quy định khác của pháp luật. Mục tiêu, cách thức và mức độ hỗ trợ sẽ do TPHCM quyết định, việc giám sát được thực hiện bởi cả hai cấp, cấp trung ương và cấp thành phố.

KTSG: Cuối cùng, ông đánh giá như thế nào về vai trò của Luật Đô thị đặc biệt với sự phát triển của TPHCM nói riêng và của cả nước nói chung trong nhiều năm sắp tới?

- Trên phạm vi toàn cầu, chúng ta đang chứng kiến sự phân cực ngày càng rõ nét, kéo theo sự hình thành các chuỗi cung ứng, đi kèm các dịch vụ tài chính, logistics mới. Việt Nam là quốc gia có độ mở kinh tế thuộc tốp đầu thế giới, và có môi trường chính trị ổn định, sẵn sàng làm bạn, làm đối tác tin cậy, có trách nhiệm của các cường quốc. Việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng, thiết lập các hình thức kinh tế - tài chính mới sẽ giúp chúng ta có thể hội nhập tốt hơn, tương thích với các quốc gia phát triển, tận dụng mọi cơ hội để đưa đất nước tiến xa hơn.

Một điểm quan trọng khác là Việt Nam đã xác định mục tiêu tăng trưởng cao, liên tục, bền vững trong các thập niên tới, vượt bẫy thu nhập trung bình để trở thành nước có thu nhập cao vào năm 2045. Với khát vọng này, đột phá về thể chế sẽ tạo dựng nền tảng và việc thực thi hiệu quả các đột phá này tại TPHCM là tiền đề cho việc thiết lập và áp dụng khung thể chế này trên phạm vi toàn quốc.

Ở phạm vi hẹp hơn, chúng ta đều thấy, Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt đã đề ra nhiều mô hình mới, từ kinh tế số, trung tâm tài chính quốc tế, khu thương mại tự do, đô thị TOD... TPHCM là môi trường thí điểm cái mới, trong quá trình này sẽ đánh giá, rút kinh nghiệm, từ đó, đưa ra các quyết sách phù hợp nhất.

Các quyết sách này không chỉ phục vụ riêng cho TPHCM mà còn được sử dụng để tham khảo, điều chỉnh và áp dụng cho các địa phương khác và cả nước. Những ưu tiên cho TPHCM trước kia và Luật Đô thị đặc biệt sắp tới cũng hướng đến mục tiêu này.

Hoàng Hạnh