'Lớp cha trước, lớp con sau' giữ nghề thêu truyền thống

Tự hào lịch sử “làng thêu rồng phượng”

Theo thần tích của làng và bản sắc phong của các triều vua Việt Nam, từ thế kỷ 17, ông Lê Công Hành, đỗ tiến sĩ thời vua Lê Thần Tông khi đi sứ đã học được kĩ thuật thêu tinh xảo, sau đó về truyền dạy cho người dân, trong đó có dân làng Đông Cứu. Vì vậy, người dân Đông Cứu vẫn đang thờ ông Lê Công Hành là ông tổ nghề.

Trải qua hàng trăm năm, làng Đông Cứu từng là nơi duy nhất tại miền Bắc chuyên thêu long bào, áo mão của vua chúa, quan lại, quý tộc các triều đại phong kiến Việt Nam nên nơi đây còn được mệnh danh là “làng thêu rồng phượng”. Nhiều nghệ nhân trong làng vẫn giữ được lối thêu cổ và đã phục dựng thành công nhiều trang phục cung đình. Để thích ứng với nhu cầu của cuộc sống hiện đại, hiện nay, người Đông Cứu còn thêu câu đối, tán, lọng, áo lễ, phụ kiện phục vụ các hoạt động trong tín ngưỡng thờ Mẫu, trang phục biểu diễn các môn nghệ thuật truyền thống; thêu áo dài, khăn, đồ trang trí...

Những người thợ Đông Cứu đang miệt mài giữ nghề.

Năm 2016, nghề thêu Đông Cứu được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Theo ông Nguyễn Thế Du, Chủ tịch Hội nghề thêu truyền thống Đông Cứu: “Trên cả nước có nhiều làng nghề thêu, nhưng nghề thêu Đông Cứu vẫn giữ được bản sắc và giá trị riêng, không bị pha trộn. Mặc dù hiện nay máy móc đã có thể tham gia vào quá trình thêu, giúp người thợ Đông Cứu giải phóng phần nào sức lao động nhưng nhiều công đoạn phức tạp, người thợ vẫn trực tiếp thêu bằng tay hoàn toàn như nhồi kim tuyến, bắt quắn, ghệch mép, bọc móng, vê râu...”.

Ông Nguyễn Thế Du đang hoàn thiện sản phẩm thêu

Sản phẩm thêu tinh xảo của ông Nguyễn Thế Du

Ông Nguyễn Thế Du đến với nghề từ thủa lên 10 và là thế hệ thứ 3 trong gia đình thêu truyền thống. Ông nói, trong nghề thêu, người thợ không chỉ cần nắm vững kỹ thuật mà còn phải biết thổi hồn vào từng đường kim, mũi chỉ. Nhiều tác phẩm ông Du phải bỏ ra 3, 4 tháng miệt mài mới hoàn thành, kỳ công thêu từng vân mây trên trời, từng con ốc, con sò, bọt li ti trong nước... “Điều quý nhất tôi học được từ ông bà, cha mẹ chính là tình yêu, thái độ trân trọng nghề. Thời bao cấp, gia đình tôi nhận may trang phục cho các đoàn văn công. Mỗi người chỉ dám ngủ 2, 3 tiếng là trở dậy thay ca thêu cho người khác nhưng đường nét thêu vẫn luôn chỉn chu”, ông Du chia sẻ. Học hỏi từ cha, con trai ông hiện là chủ cơ sở thêu may Điển Loan với nhiều sản phẩm thêu chất lượng.

Ở tuổi 79, ông Nguyễn Đắc Thuận, Chủ tịch Hội nghề thêu truyền thống Đông Cứu đầu tiên luôn tự hào về truyền thống làng nghề được viết nên bởi lớp lớp thế hệ người Đông Cứu. Trong gia đình, ông là thế hệ thứ 5 theo nghề. Có điều kỳ lạ, nhờ từ nhỏ được ngày ngày nhìn ông bà, cha mẹ miệt mài bên khung thêu mà ông tự “ngấm” nghề. Với đôi bàn tay có 10 hoa tay, khi về hưu mới chính thức theo nghề nhưng ngay khi cầm cây kim, sợi chỉ, ông đã như một thợ thêu lành nghề. Ông còn nhớ và có thể tái hiện các đường nét, họa tiết thêu trên trang phục cung đình xưa, từ áo vua, hoàng hậu, hoàng tử, quan văn, quan võ... dưới các triều đại như Lý, Lê, Trần... Nối tiếp cha, các con ông đang trở thành đời thứ 6 làm nghề.

Anh Nguyễn Văn Chung (tức anh Đốc) bên khung thêu.

Cũng thuộc lớp thợ trẻ đang cần mẫn nối nghiệp tổ, anh Nguyễn Văn Chung (tức anh Đốc), sinh năm 1978 kể, thời xưa, ông bà, cha mẹ anh đã lên phố làm thuê cho các cửa hàng thêu. Bản thân anh cũng thêu cho nhiều nơi, sau đó sáng tạo ra các sản phẩm mang đậm giá trị văn hóa truyền thống Việt rồi đi tiếp thị khắp các tỉnh, thành. Có giai đoạn khó khăn, anh Chung từng chuyển sang làm nghề khác nhưng tình yêu nghề thêu đã kéo anh trở lại. Năm 1997, anh quyết định dựng nghiệp ngay tại làng thêu truyền thống nơi anh chôn rau cắt rốn. Cứ như vậy, anh mày mò từng bước, kiên trì qua thời gian và định hình sự nghiệp. Hiện nay, cơ sở thêu Đốc Phà của anh đã được nhiều người biết tới, giúp gia đình anh có cuộc sống khấm khá.

Tiềm năng đang chờ khai thác

Hà Nội có hơn 1.350 làng có nghề, trong đó trên 330 làng đã được UBND thành phố Hà Nội công nhận. Mỗi làng nghề đều mang bản sắc riêng, tạo ra nhiều sản phẩm độc đáo, đậm nét văn hóa truyền thống. Vì vậy, Thành phố đang triển khai nhiều giải pháp hỗ trợ phát triển các làng nghề, trong đó có phát triển làng nghề gắn với du lịch nông thôn và du lịch trải nghiệm.

Với những người thợ thêu Đông Cứu, làng nghề của họ có đủ tiềm năng để trở thành điểm đến hấp dẫn. Tuy nhiên, hiện nay, Đông Cứu lại thiếu một không gian đủ tầm để giới thiệu về nghề truyền thống.

Ông Nguyễn Thế Du chia sẻ, Đông Cứu có đông hộ làm nghề thêu nhưng còn theo diện nhỏ lẻ, rải rác khắp trong thôn. Du khách tới với Đông Cứu chỉ ghé qua vài hộ để xem hàng rồi ra về.

Những thợ thêu Đông Cứu tin rằng, nếu có không gian giới thiệu chung, họ có thể khai thác hết tiềm năng của làng nghề.

Những thợ thêu Đông Cứu tin rằng, nếu có không gian giới thiệu chung, họ có thể khai thác hết tiềm năng của làng nghề và giữ chân du khách ở lại Đông Cứu lâu hơn. Chẳng hạn như xây dựng không gian cho du khách thưởng thức nghệ nhân Đông Cứu trình diễn nghề, tự mình trải nghiệm thêu; tìm hiểu các sản phẩm thêu đặc sắc. Hoặc du khách có thể mặc các bộ hoàng bào do chính tay người thợ Đông Cứu thêu rồi chụp ảnh “check - in”. Khi du lịch trải nghiệm làng nghề phát triển, người thợ Đông Cứu cũng sẽ sáng tạo thêm nhiều sản phẩm thêu phong phú để du khách mua về làm đồ lưu niệm; phát triển dịch vụ nghỉ ngơi, phục vụ các món ăn đặc trưng của địa phương... Làng nghề Đông Cứu còn có thể kết hợp với các cụm di tích lịch sử trên địa bàn để tạo nên tour du lịch hấp dẫn.

Mong muốn của người dân Đông Cứu cũng chính là hướng đi mà nhiều làng nghề ở Hà Nội đang triển khai để biến làng nghề trở thành không gian văn hóa sáng tạo hấp dẫn, đóng góp không nhỏ cho sự nghiệp phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô. Có thể kể tới làng lụa Vạn Phúc với các tuyến tham quan, trải nghiệm dệt tơ, nhuộm lụa thủ công; làng nghề gốm Bát Tràng với tour tham quan lò nung, trải nghiệm nặn gốm và tìm hiểu về lịch sử nghề gốm tại Trung tâm Tinh hoa làng nghề Việt... Điểm du lịch Kim Lan được Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội công nhận vào tháng 8 năm 2024 với tour thăm quan Miếu Bản Kim Lan - Bảo tàng gốm Kim Lan - Nhà trưng bày sản phẩm - Đình Kim Lan - Chùa Kim Lan - Thăm cơ sở sản xuất, kinh doanh, trải nghiệm làm gốm và mua sắm...

Anh Nguyễn Văn Chung nhận giải Nhất hội thi sản phẩm làng nghề thành phố Hà Nội năm 2025 do Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội tổ chức.

Tác phẩm thêu của anh Nguyễn Văn Chung.

Từ góc độ của người thợ trẻ, anh Nguyễn Văn Chung cũng đang nỗ lực cải tiến mẫu mã (hiện tại, cửa hàng của anh đã sáng tạo được khoảng 500 mẫu thêu khác nhau), mở rộng thị trường, bao gồm cả kỳ vọng đưa sản phẩm thêu Đông Cứu ra nước ngoài. Năm 2025, anh đã giành được giải Nhất hội thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam gắn với festival bảo tồn và phát triển làng nghề quốc tế do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức và giải Nhất hội thi sản phẩm làng nghề thành phố Hà Nội do Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội tổ chức. Điều đó càng khẳng định tay nghề cao của người thợ thêu Đông Cứu. Tuy nhiên, với anh, đó chỉ là hướng đi mang tính cá nhân còn anh luôn mong làng nghề của mình sẽ được các cơ quan chức năng hỗ trợ chiến lược phát triển, tạo điều kiện nguồn vốn để mở rộng quy mô, kết nối những người thợ lành nghề thành một tập thể mạnh để cùng phát triển.

“Những người thợ thêu Đông Cứu có đủ tài nghệ, tâm huyết, lòng yêu nghề để tự tin đưa nghề truyền thống đi xa sau khi có những cú hích xứng tầm”, anh Chung chia sẻ.

Hoàng Lan