Liên kết '4 nhà' ở Hà Nội: HTX giữ vai trò hạt nhân trong chuỗi nông sản an toàn

HTX dịch vụ nông nghiệp sạch hữu cơ Thanh Xuân (xã Nội Bài) là minh chứng cho một chuỗi liên kết 4 nhà vận hành chuẩn mực.

Từ những mắt xích tiên phong

Với quy mô sản xuất hơn 30 héc-ta, mỗi ngày HTX này cung ứng cho thị trường nội thành từ 1,5 - 2 tấn rau hữu cơ các loại thông qua các chuỗi cửa hàng thực phẩm sạch như Bác Tôm, Sói Biển và hệ thống siêu thị lớn.

Tại đây, sợi dây liên kết giữa 4 nhà không chỉ dừng ở lý thuyết mà đã mang lại hiệu quả trong thực tiễn.

Nhà nước với đầu tàu là Sở NN&MT Hà Nội đã cùng chính quyền địa phương đã hỗ trợ HTX quy hoạch vùng, đầu tư hạ tầng giao thông, thủy lợi và kinh phí cấp chứng nhận hữu cơ PGS.

HTX Thanh Xuân là mắt xích quan trọng trong chuỗi liên kết 4 nhà tại Thủ đô.

Trong đó, các nhà khoa học tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam, Hiệp hội nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam… đã xuống tận nơi chuyển giao công nghệ ủ phân vi sinh, bẫy sinh học, quy trình sản xuất rau màu hữu cơ. Những điều này giúp hơn 100 hộ thành viên trong HTX có thể áp dụng và tuân thủ nghiêm ngặt quy trình sản xuất hữu cơ "5 không". Chính vì thế, sản phẩm của các thành viên làm ra đã được các doanh nghiệp liên kết bao tiêu với giá ổn định quanh năm.

Bà Hoàng Thị Hậu, Giám đốc HTX Thanh Xuân chia sẻ: Nếu không có sự bắt tay chặt chẽ này, nông sản hữu cơ của người nông dân sẽ mãi chỉ bó buộc ở chợ quê với mức giá bấp bênh, chứ không thể tự tin bước vào các tủ mát siêu thị với đầy đủ tem nhãn truy xuất nguồn gốc rõ ràng.

Nếu HTX Thanh Xuân là HTX chuyên trồng trọt, thì cũng trên địa bàn Thủ đô, HTX Chăn nuôi Hoàng Long (xã Dân Hòa)) lại là một mô hình kinh tế tập thể thành công trong lĩnh vực chăn nuôi theo chuỗi giá trị khép kín.

Ý thức được rằng chăn nuôi nhỏ lẻ trong khu dân cư không còn đất sống tại một đô thị hiện đại, HTX Hoàng Long đã tiên phong xây dựng mô hình "khu chung cư nuôi lợn" biệt lập trên diện tích 2,2 héc-ta. Áp dụng quy trình chăn nuôi sinh học, sử dụng thức ăn thảo dược tự phối trộn dưới sự tư vấn của các chuyên gia dinh dưỡng vật nuôi, HTX Hoàng Long hiện duy trì quy mô đàn lợn lên tới 5.000 con.

Điều đặc biệt là HTX không bán lợn hơi cho thương lái. Từ nguồn nguyên liệu sạch, HTX tự đầu tư dây chuyền giết mổ, sơ chế và chế biến sâu thành các sản phẩm mang thương hiệu "Thịt lợn sinh học A-Z" (như giò lụa, chả quế, xúc xích, thịt hun khói). Hằng ngày, chuỗi logistics của HTX vận chuyển hàng tấn thịt mát và sản phẩm chế biến cung ứng cho các trường học học đường, bếp ăn tập thể và hệ thống phân phối lớn tại Hà Nội.

Ông Nguyễn Trọng Long, Giám đốc HTX Hoàng Long khẳng định, nhờ làm chủ chuỗi giá trị từ chuồng trại đến bàn ăn, trong những giai đoạn thị trường bão giá hay dịch bệnh bủa vây, HTX và thành viên vẫn đứng vững nhờ lợi nhuận được kiểm soát tốt.

Bảo chứng chất lượng

Thực tiễn từ hai mô hình trên cho thấy, nếu không có HTX đứng ở vị trí trung tâm, mô hình “Liên kết 4 nhà” rất dễ rơi vào trạng thái lỏng lẻo, "sớm nở tối tàn".

Ông Trần Mạnh Chiến, Founder và CEO của Bác Tôm, cho biết bản thân các doanh nghiệp bán lẻ lớn khi muốn kết nối với nông dân luôn gặp phải rào cản lớn. Họ không thể đi ký kết hợp đồng kinh tế và thu mua sản phẩm của hàng ngàn hộ nông dân nhỏ lẻ với sản lượng phập phù, chất lượng không đồng đều. Ngược lại, người nông dân đơn lẻ cũng hoàn toàn mù mờ về nhu cầu định lượng và các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe của thị trường đô thị.

Trong khi đó, HTX chính là giải pháp cho bài toán kinh tế quy mô này. Vai trò hạt nhân đầu tiên của HTX chính là khả năng chi phối và điều tiết cung - cầu. Tại HTX Thanh Xuân, ban quản trị HTX đứng ra điều hành sản xuất. Căn cứ vào đơn đặt hàng dài hạn của các siêu thị, HTX sẽ phân lịch xuống giống cụ thể cho từng nhóm hộ thành viên. Nhóm hộ này trồng rau ăn lá tuần này, hộ kia xuống giống rau ăn củ tuần sau. Sự phân chia này giúp HTX luôn duy trì được danh mục nông sản đa dạng, tránh được vấn đề khủng hoảng "thừa cục bộ, thiếu cục bộ" vốn là căn bệnh kinh niên của nông nghiệp tự phát.

Các HTX ở Thủ đô có dư địa lớn đển phát triển các chuỗi liên kết 4 nhà.

Không dừng lại ở đó, HTX chính là nơi sàng lọc và bảo chứng chất lượng. Ông Trần Mạnh Chiến, cho biết chuyên gia, kỹ sư của Bác Tôm vẫn đồng hàng cùng các HTX nhưng không phải lúc nào họ cũng có mặt tại khu vực sản xuất của HTX.

Thay vào đó, HTX đứng ra thành lập các Nhóm liên hộ tự quản. Các thành viên trong nhóm đi làm cùng nhau, giám sát chéo lẫn nhau theo nguyên tắc, "Một người sai, cả nhóm chịu phạt". Ban kiểm soát chất lượng của HTX tiến hành kiểm tra nhật ký đồng ruộng hằng ngày, kiên quyết loại bỏ những lô hàng không đạt chuẩn trước khi đóng gói.

Đối với các doanh nghiệp, thương hiệu của HTX chính là lời cam kết uy tín nhất, giúp cắt giảm đến 40% chi phí kiểm định và vận hành chuỗi cung ứng.

Đến dư địa bứt phá từ HTX

Theo số liệu từ Sở NN&MT Hà Nội, tính đến năm 2026, Thành phố đã xây dựng và duy trì ổn định 159 chuỗi liên kết dọc từ sản xuất đến tiêu thụ nông sản an toàn ngay trong nội tỉnh (bao gồm 53 chuỗi sản phẩm động vật và 106 chuỗi sản phẩm thực vật).

Lượng chuỗi nội tỉnh này hiện đang chiếm khoảng 9% tổng số chuỗi liên kết toàn quốc. Đáng chú ý, để làm nền tảng và giải quyết tốt vấn đề đảm bảo an ninh lương thực cho một siêu đô thị hơn 10 triệu dân, Hà Nội đã chủ động bắt tay với 26 tỉnh, thành phố trên cả nước, hình thành và duy trì mạng lưới đồ sộ gồm 1.388 chuỗi cung ứng thực phẩm nông, lâm, thủy sản an toàn đổ về thị trường Thủ đô.

Sự phát triển của của các chuỗi liên kết "4 nhà" này đang đóng góp trực tiếp, sâu rộng vào cấu trúc kinh tế của Hà Nội. Trước hết, chuỗi giá trị liên kết 4 nhà giúp ổn định tốc độ tăng trưởng ngành nông nghiệp Thủ đô ở mức ổn định từ 2,5 - 3,5%/năm, biến khu vực ngoại thành thành "vành đai xanh" tự chủ nông sản, giảm áp lực nhập siêu từ bên ngoài.

Về mặt phân phối kinh tế, các chuỗi liên kết có sự tham gia của HTX đã giúp cắt giảm trung bình 15 - 20% chi phí trung gian logistics, nâng giá trị gia tăng nội địa của nông sản từ 25- 30%. Điều này trực tiếp chuyển hóa thành thu nhập thực tế cho người nông dân ngoại thành, nâng mức thu nhập bình quân tại các xã nông thôn mới của Hà Nội đạt trên 70 triệu đồng/người/năm, kéo giảm tỷ lệ hộ nghèo đa chiều xuống mức tiệm cận bằng không.

Hiện, khu vực kinh tế tập thể và mô hình HTX tại Hà Nội đang nắm giữ tiềm năng khổng lồ để trở thành động lực chính thực hiện các mục tiêu trên. Với hơn 1.000 HTX nông nghiệp trải khắp các vùng ngoại thành, đây chính là kho dự trữ tư liệu sản xuất và nhân lực lớn nhất. Khác với mô hình hộ gia đình nhỏ lẻ, các HTX có khả năng tích tụ, tập trung ruộng đất theo quy hoạch lớn của thành phố để hình thành các vùng nguyên liệu đồng nhất – điều kiện tiên quyết để hấp dẫn các tập đoàn bán lẻ lớn.

Hơn thế nữa, tiềm năng của khối kinh tế tập thể Thủ đô nằm ở sự thay đổi mạnh mẽ trong tư duy quản trị. Thế hệ lãnh đạo HTX hiện nay tại Hà Nội được trẻ hóa, có năng lực tiếp cận công nghệ số và nhạy bén với kinh tế thị trường. Đây là điều kiện lý tưởng để các HTX đóng vai trò "trạm tiếp nhận" và chuyển giao các thành tựu khoa học công nghệ cao, kinh tế tuần hoàn từ các viện nghiên cứu vào sản xuất thực địa.

Định hướng của Hà Nội là biến các HTX nông nghiệp thành các "HTX đa dịch vụ" – không chỉ dừng lại ở khâu trồng trọt, chăn nuôi thuần túy mà tự chủ năng lực sơ chế, vận tải lạnh chuyên dụng và tích hợp du lịch sinh thái trải nghiệm.

Khi nội lực của hệ thống HTX được khơi thông đúng hướng, mô hình này sẽ không chỉ dừng lại ở vai trò một mắt xích, mà tiến lên làm chủ thể dẫn dắt, định hình cuộc chơi trên thị trường nông sản Thủ đô.

Tùng Lâm