Lệnh ngừng bắn ở Oleshky và phép thử cho tiến trình hòa bình Nga - Ukraine

Hai lệnh ngừng bắn, cách nhau 11 ngày

Ngày 12/10, Tổng thống Mỹ Donald Trump bất ngờ thông báo Nga và Ukraine đã đồng ý ngừng tấn công cơ sở hạ tầng năng lượng của đối phương. Không có văn bản, không có bản đồ, cũng không có cơ chế giám sát nào đi kèm. Chỉ một ngày sau, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cáo buộc Nga đã tấn công ít nhất 6 cơ sở năng lượng của Ukraine, trong khi Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov tuyên bố Mátxcơva sẽ không còn “tin vào những lời đảm bảo hay hứa hẹn” nữa.

Ngày 23/10, một thỏa thuận với quy mô nhỏ hơn nhiều đã được công bố. Nga và Ukraine nhất trí về một lệnh ngừng bắn cục bộ quanh Oleshky - một thị trấn nằm ở tả ngạn sông Dnipro, nơi đã trải qua nhiều tháng không có điện, hệ thống sưởi hay nước sạch. Thỏa thuận này quy định rõ thời điểm bắt đầu (ngày 27/10), trình tự thực hiện (rà phá bom mìn, đánh giá nhu cầu, cung cấp viện trợ, rồi sơ tán), và chỉ định người chịu trách nhiệm từ mỗi phía.

Chỉ trong vòng 11 ngày, hai lệnh ngừng bắn liên quan đến cuộc xung đột Nga - Ukraine đã được công bố. Tuy nhiên, trong khi lệnh ngừng bắn đầu tiên chỉ là thông tin gây chú ý trên mặt báo, thì lệnh ngừng bắn thứ hai lại là một kế hoạch hành động cụ thể.

Sự khác biệt giữa hai trường hợp này chính là bài học hữu ích nhất rút ra từ bốn năm rưỡi ngoại giao trong cuộc xung đột Nga - Ukraine, tờ Modern Diplomacy nhận định.

Một tòa nhà bị phá hủy tại Oleshky, tỉnh Kherson. (Ảnh: Reuters)

Vai trò của kênh liên lạc hậu trường

Thỏa thuận ngừng bắn được đàm phán thông qua kênh liên lạc mà Đệ nhất phu nhân Mỹ Melania Trump đã điều hành từ năm 2025, vốn chủ yếu tập trung vào nỗ lực đoàn tụ những trẻ em Ukraine bị chia cắt bởi chiến tranh.

Những người tham gia kênh này không phải là binh lính hay nhà ngoại giao. Họ là các thanh tra nhân quyền của Ukraine và Nga, có nhiệm vụ đảm bảo việc trao đổi tù nhân và dân thường. Đây là một trong số ít những kênh liên lạc giữa hai bên vẫn tiếp tục hoạt động trong suốt cuộc chiến.

Việc đàm phán thỏa thuận ngừng bắn tại Oleshky diễn ra song song với các hoạt động ngoại giao công khai, mà trong đó đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff đã đạt được thỏa thuận “về nguyên tắc” với Tổng thống Nga Vladimir Putin về việc nối lại các cuộc đàm phán ba bên, dự kiến ​​diễn ra tại Abu Dhabi vào nửa đầu tháng 11.

Thất bại và thành công

Hầu hết các bài báo đều coi thỏa thuận ở Oleshky như một cử chỉ thiện chí trước các cuộc đàm phán thực sự. Nhưng nếu nhìn vào quá khứ, có thể thấy mọi thỏa thuận Nga - Ukraine được duy trì đều nhỏ, cụ thể và có thể kiểm chứng, còn mọi thỏa thuận lớn hơn đều sụp đổ.

Sáng kiến ​​vận chuyển ngũ cốc Biển Đen đã vận chuyển 32,8 triệu tấn lương thực với 1.003 chuyến đi trong vòng một năm, nhờ các đội kiểm tra chung đã kiểm tra mọi tàu, cả tàu đến và tàu đi.

Các cuộc trao đổi tù nhân do Các Tiểu vương quốc Ả-rập Thống nhất (UAE) làm trung gian đã diễn ra 27 vòng, giải phóng 8.537 người, trong đó có 540 người vào cùng ngày thỏa thuận ngừng bắn Oleshky được công bố.

Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) đã làm trung gian cho bảy thỏa thuận ngừng bắn cục bộ, để các kỹ sư có thể sửa chữa đường dây điện tại nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia, gần đây nhất là vào tháng 9.

Hãy so sánh những thành công đó với những thất bại. Thỏa thuận ngừng bắn năng lượng 30 ngày vào tháng 3/2025 đã lặng lẽ hết hạn trong bối cảnh những lời cáo buộc lẫn nhau. Thỏa thuận ngừng bắn năng lượng trong tháng này thậm chí còn chưa bắt đầu.

Theo Modern Diplomacy, những thỏa thuận thành công đều có bốn đặc điểm chung mà những thỏa thuận thất bại không có.

Thứ nhất, phạm vi đủ hẹp để việc vi phạm dễ dàng bị phát hiện: một con tàu hoặc đã được kiểm tra hoặc chưa, và một tù nhân hoặc đã vượt biên hoặc chưa.

Thứ hai, cả hai bên đều nhận được lợi ích có thể tính toán được, dù đó là doanh thu từ ngũ cốc, binh lính trở về hay một nhà máy điện hạt nhân không bị tấn công.

Thứ ba, có bên thứ ba giám sát quy trình, buộc Nga và Ukraine phải giữ uy tín. Đó là các bên trung gian như Thổ Nhĩ Kỳ và Liên Hợp Quốc, UAE và Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi.

Thứ tư, những người thực hiện thỏa thuận là các chuyên gia kỹ thuật hoặc dân sự, không phụ thuộc vào việc các tướng lĩnh quân đội hai bên tin tưởng lẫn nhau.

Trong khi đó, các thỏa thuận ngừng bắn năng lượng lại quá rộng, không được kiểm chứng và không ai chịu trách nhiệm. Vì vậy, chúng đã thất bại.

Các nhà hoạt động tham gia một cuộc mít tinh ở Kiev nhằm kêu gọi cộng đồng quốc tế chú ý đến tình hình nhân đạo tại Oleshky. (Ảnh: Getty Images)

Thỏa thuận có dẫn đến hòa bình?

Dù đạt nhiều điều kiện cơ bản để có thể dễ dàng thành công, nhưng điểm yếu lớn nhất của thỏa thuận ngừng bắn ở Oleshky là định kiến cho rằng, các thỏa thuận quy mô nhỏ không bao giờ có thể dẫn đến hòa bình. Thỏa thuận ngũ cốc dù thành công nhưng vẫn không ngăn được cuộc chiến, và các cuộc trao đổi tù nhân vẫn tiếp diễn bất chấp mọi leo thang.

Nhưng nếu phân tích kỹ hơn, bất kỳ lệnh ngừng bắn nào dọc theo chiến tuyến dài hơn 1.000 km cũng đều đòi hỏi chính những yếu tố đang được thử nghiệm ở Oleshky: Cơ chế giảm xung đột tại địa phương, sự tham gia của bên thứ ba đáng tin cậy đóng vai trò giám sát, quy trình rà phá bom mìn theo từng giai đoạn, và việc di chuyển của dân thường dưới sự giám sát chặt chẽ.

Khi Washington xem xét lại cách tiếp cận nhằm chấm dứt cuộc chiến, đây chính là khía cạnh của vấn đề mà các hội nghị thượng đỉnh không thể giải quyết nhanh gọn. Cơ chế giám sát lệnh ngừng bắn cần phải được xây dựng trước khi có một lệnh ngừng bắn thực sự để giám sát. Hiện tại, quá trình này đang diễn ra tại Oleshky, tại nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia, và thông qua các đợt trao đổi tù binh do UAE điều phối.

Ba kịch bản cho lệnh ngừng bắn Oleshky

Kịch bản dễ xảy ra (xác suất khoảng 55%): Thỏa thuận phát huy tác dụng, nhưng chỉ một lần.

Lệnh ngừng bắn về cơ bản được duy trì, mìn được rà phá, hàng cứu trợ được chuyển đến và vài trăm người rời đi. Tuy nhiên, vẫn xảy ra một vài sự cố gây tranh cãi mà mỗi bên đều đổ lỗi cho bên kia. Cả hai chính phủ đều nhận công lao, nhưng rồi kênh liên lạc này rơi vào im lặng.

Các cuộc đàm phán tại Abu Dhabi sau đó sẽ chỉ tập trung vào vấn đề lãnh thổ và các bảo đảm an ninh, mà không đề cập đến vấn đề nhân đạo.

Khi đó, lệnh ngừng bắn ở Oleshky sẽ trở thành một chi tiết phụ không đáng kể. Vấn đề chính là Washington coi thỏa thuận này như một thành công về mặt truyền thông, hay một mô hình chiến lược để nhân rộng.

Kịch bản tiêu cực (xác suất khoảng 25%): Lệnh ngừng bắn đổ vỡ theo cách gây tổn hại nghiêm trọng đến toàn bộ lộ trình đàm phán.

Ví dụ một đoàn xe bị tấn công, hoặc những người sơ tán bị điều hướng chỉ đến các vùng lãnh thổ do Nga/Ukraine kiểm soát mà không có sự xác nhận độc lập nào về lựa chọn của họ.

Khi đó, tại cuộc đàm phán tháng 11 ở Abu Dhabi, cả hai bên đều sẽ nắm trong tay bằng chứng mới cho thấy đối phương hoàn toàn không đáng tin cậy. Điều này sẽ làm tổn hại đến kênh liên lạc giữa các thanh tra viên nhân quyền - kênh đối thoại hiệu quả nhất trong cuộc chiến.

Kịch bản tích cực (xác suất khoảng 20%): Lệnh ngừng bắn Oleshky trở thành một khuôn mẫu.

Thành công tại Oleshky dẫn đến một thỏa thuận ngừng bắn địa phương thứ hai, áp dụng cho các cộng đồng ven sông khác đang bị bao vây, hoặc tạo ra một vùng an toàn rộng hơn xung quanh nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia.

Các nhà đàm phán cũng bổ sung một cơ chế nhân đạo thường trực vào chương trình nghị sự tại Abu Dhabi, do các thanh tra viên điều hành với sự tham gia của một bên giám sát thứ ba được chỉ định.

Điều này sẽ biến kênh liên lạc cá nhân của Đệ nhất phu nhân Mỹ thành một thể chế chính thức, đồng thời cung cấp cho các cuộc đàm phán cấp cao bằng chứng thực tế rằng các khoảng dừng giao tranh được xác minh là có thể duy trì.

Đây là con đường chậm nhất dẫn đến hòa bình, nhưng lại là con đường duy nhất hiện có một mô hình thử nghiệm khả thi.

Hiện tại, thỏa thuận ngừng bắn tại Oleshky không phải là một sự kiện bên lề, nhưng cũng chưa thể coi là một khuôn mẫu chuẩn mực. Đây là phép thử để xem liệu cơ chế từng giúp duy trì hoạt động cho các tàu chở ngũ cốc, các đợt trao đổi tù binh và các nhóm kỹ thuật sửa chữa cơ sở hạt nhân có thể áp dụng cho vấn đề lãnh thổ - cốt lõi thực sự của cuộc chiến hay không.

Tín hiệu then chốt cần theo dõi sẽ xuất hiện trong 72 giờ đầu tiên kể từ khi bắt đầu lệnh ngừng bắn. Liệu những người sơ tán có đến được vùng lãnh thổ mà họ mong muốn hay không, và liệu bên giám sát có công bố những gì họ quan sát được hay không. Sau đó, cần kiểm tra chương trình nghị sự tại Abu Dhabi để xem có sự hiện diện của một nhóm công tác về nhân đạo hay không.

Trong cuộc chiến này, những lời hứa hẹn lớn lao luôn thất bại. Chỉ những thỏa thuận nhỏ, có thể kiểm chứng được mới thực sự duy trì được hiệu quả, và có lẽ hòa bình phải bắt đầu từ chính những điều đó.

Minh Hạnh