Lấp dần khoảng trống dữ liệu để đánh giá đúng quy mô nền kinh tế

Tỷ trọng khu vực kinh tế phi chính thức có xu hướng giảm

Tại Hội nghị trực tuyến Tổng kết Đề án Thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát theo Quyết định số 146/QĐ-TTg ngày 1/2/2019 của Thủ tướng Chính phủ do Cục Thống kê tổ chức chiều 31/7, Cục trưởng Cục Thống kê, Bộ Tài chính Nguyễn Thị Hương cho biết, đây là lần đầu tiên Việt Nam triển khai một đề án tổng thể về thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát - lĩnh vực mới, khó, phạm vi rộng, liên quan đến nhiều ngành, nhiều cấp quản lý và nhiều nguồn thông tin.

Nguồn thông tin về khu vực này còn phân tán, chưa đồng bộ; một số hoạt động có tính che giấu, phức tạp hoặc khó tiếp cận trực tiếp; ranh giới giữa các thành tố trong thực tế không phải lúc nào cũng rõ ràng. Vì vậy, việc đo lường phải được thực hiện theo lộ trình, trên cơ sở kết hợp phương pháp luận, nguồn dữ liệu, nghiệp vụ tài khoản quốc gia, công nghệ và cơ chế phối hợp liên ngành.

Quang cảnh hội nghị công bố kết quả triển khai Đề án thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát. Ảnh: PV

Cục trưởng cũng khẳng định, thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát không phải là cộng thêm một cách cơ học vào quy mô GDP, cũng không phải là hợp pháp hóa các hoạt động vi phạm pháp luật.

Trình bày Báo cáo tóm tắt kết quả thực hiện Đề án, Phó Cục trưởng Cục Thống kê Lê Trung Hiếu cho biết, một trong những kết quả quan trọng nhất của Đề án là hình thành và từng bước hoàn thiện khung phương pháp luận về thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát ở Việt Nam.

Bộ Tài chính (cụ thể là Cục Thống kê) đã chuẩn hóa khái niệm, phạm vi, tiêu chí phân loại và phương pháp nhận diện đối với 5 thành tố, gồm: khu vực kinh tế ngầm; khu vực kinh tế bất hợp pháp; khu vực kinh tế phi chính thức chưa được quan sát; hoạt động tự sản, tự tiêu của hộ gia đình; các hoạt động kinh tế bị bỏ sót trong chương trình thu thập dữ liệu thống kê.

Về kết quả đo lường bước đầu, theo báo cáo, năm 2024, cả nước có khoảng 4 triệu cơ sở sản xuất, kinh doanh phi chính thức, tăng 4,3% so với năm 2020; sử dụng khoảng 6,5 triệu lao động, chiếm 71,5% tổng số lao động của khu vực cơ sở sản xuất, kinh doanh cá thể. Giá trị tăng thêm của khu vực này đạt khoảng 579 nghìn tỷ đồng, tương đương 4,6% GDP.

Khu vực kinh tế phi chính thức tập trung chủ yếu trong các ngành thương mại và dịch vụ. Tỷ trọng trong GDP có xu hướng giảm, phản ánh quá trình chuyển dịch dần sang khu vực kinh tế chính thức.

Đối với hoạt động tự sản, tự tiêu của hộ gia đình, tỷ trọng giá trị tăng thêm trong GDP giảm từ 0,8% năm 2010 xuống còn 0,6% năm 2024; tỷ trọng trong giá trị tăng thêm của khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản giảm từ 5,9% năm 2020 xuống 4,9% năm 2024.

Từng bước hoàn thiện phương pháp đo lường kinh tế ngầm

Đối với các hoạt động bị bỏ sót trong chương trình thu thập dữ liệu thống kê, kết quả đánh giá lại quy mô GDP và khai thác dữ liệu hành chính đã góp phần mở rộng phạm vi quan sát của nền kinh tế. Dữ liệu từ các cuộc tổng điều tra và dữ liệu hành chính thuế đã bổ sung nhiều đơn vị sản xuất, kinh doanh chưa được phản ánh đầy đủ trong điều tra thường xuyên; riêng dữ liệu thuế giúp bổ sung gần 13 nghìn doanh nghiệp chưa có trong danh sách quản lý của ngành Thống kê.

Theo các đại biểu tại hội nghị, đây là một đề án mới, khó, phức tạp và có nội dung rất rộng. Đến nay, đề án đã đạt được những kết quả bước đầu có ý nghĩa nền tảng đối với công tác thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát tại Việt Nam. Hội nghị thống nhất cần tiếp tục nghiên cứu, thử nghiệm và kiểm chứng theo lộ trình phù hợp; chỉ xem xét sử dụng kết quả khi nguồn thông tin và phương pháp đảm bảo chất lượng và phù hợp với thông lệ quốc tế.

Đối với khu vực kinh tế ngầm và kinh tế bất hợp pháp, Đề án đã xây dựng khung khái niệm, phương pháp đo lường và thực hiện tính toán thử nghiệm đối với một số hoạt động. Kết quả bước đầu khẳng định tính khả thi của phương pháp tiếp cận, tuy nhiên nguồn dữ liệu hiện có chưa đáp ứng yêu cầu để bóc tách riêng từng thành tố và biên soạn số liệu thống kê chính thức.

Chia sẻ thêm về công tác thống kê, Cục trưởng Nguyễn Thị Hương cho biết, bất kỳ nền kinh tế nào cũng gồm hai phần: một phần quan sát được và một phần chưa quan sát được. “Không quốc gia nào có thể tự hào rằng quan sát được tất cả các hoạt động kinh tế”- Bà Nguyễn Thị Hương nhấn mạnh.

Theo bà Nguyễn Thị Hương, nhiều người thường đánh đồng khu vực kinh tế chưa được quan sát với khu vực phi chính thức, trong khi khu vực phi chính thức chỉ là một trong 5 thành tố của khu vực kinh tế chưa được quan sát. Việc thống kê, đo lường khu vực kinh tế này không thể do ngành Thống kê thực hiện một mình mà cần sự tham gia phối hợp của các bộ, ban, ngành.

Cục trưởng Nguyễn Thị Hương cũng cho biết, mục tiêu lớn nhất của Đề án không phải là tính toán để bổ sung các hoạt động bất hợp pháp hay ngầm vào nền kinh tế, mà là thu hẹp phạm vi chưa quan sát được và mở rộng phạm vi quan sát được; từ đó đề xuất các giải pháp tăng cường khu vực chính thức, hợp pháp, quan sát được và giảm thiểu tối đa khu vực không quan sát được.

Cần sự phối hợp, chia sẻ dữ liệu liên ngành

Tại hội nghị, bà Nguyễn Thị Vân Anh - chuyên gia kinh tế, đại diện Văn phòng Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) tại Việt Nam đánh giá cao những bước tiến của Cục Thống kê trong hoàn thiện phương pháp luận và cách thức đo lường 5 thành tố.

Góp ý cho công tác thống kê, bà Nguyễn Thị Vân Anh đề nghị ưu tiên ước tính các hoạt động có đóng góp đáng kể vào GDP. Danh mục các hoạt động chưa quan sát được rất dài trong khi nguồn lực có hạn. Do đó, tập trung vào các hoạt động tác động lớn đến GDP, chính sách xã hội và thị trường sẽ giúp sử dụng nguồn lực thu thập, xử lý dữ liệu hiệu quả hơn.

Đại diện IMF cũng đề nghị tăng cường phối hợp, chia sẻ dữ liệu liên ngành. Bởi nếu chỉ dựa vào điều tra sẽ khó bảo đảm đánh giá đầy đủ, bao quát và nhất quán. Dữ liệu từ cơ quan Thuế, Hải quan, hệ thống ngân hàng, đăng ký kinh doanh, bảo hiểm xã hội và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành có vai trò quan trọng.

Ông Phạm Hoài Nam - Trưởng Thống kê TP. Hà Nội cũng nhấn mạnh việc cần có sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa các cơ quan quản lý nhà nước, tăng cường sử dụng hóa đơn điện tử và hóa đơn khởi tạo từ máy tính tiền để giảm tình trạng giấu doanh thu. Cơ quan thống kê và các sở, ngành địa phương cần phối hợp chặt chẽ để cung cấp thông tin, ghi nhận đầy đủ hơn các hoạt động kinh tế.

Từ đầu cầu TP. Hồ Chí Minh, ông Nguyễn Khắc Hoàng - Trưởng Thống kê TP. Hồ Chí Minh đề nghị tiếp tục hoàn thiện phương pháp nhận diện, thu thập thông tin đối với kinh tế số, thương mại điện tử, kinh tế nền tảng và các mô hình kinh doanh mới; nghiên cứu từng bước đo lường khu vực kinh tế chưa được quan sát ở cấp tỉnh, thành phố.

Theo ông Nguyễn Khắc Hoàng, ở cấp tỉnh hiện còn khoảng trống thông tin về 5 thành tố nên chưa có cơ sở đầy đủ để đánh giá mức độ tác động, phục vụ phân tích, quản lý và điều hành địa phương. Đặc điểm người lao động di chuyển giữa các địa bàn, người bán trực tuyến ở một nơi nhưng kho hàng và địa điểm giao hàng ở nơi khác, thanh toán qua nhiều tài khoản, cùng sự đan xen giữa khu vực chính thức và phi chính thức làm gia tăng nguy cơ bỏ sót trong thống kê.

Theo kế hoạch thời gian tới, Bộ Tài chính (Cục Thống kê) sẽ tiếp tục thực hiện thường xuyên các nội dung đã có đủ cơ sở phương pháp luận, nguồn thông tin và điều kiện tổ chức thực hiện; tiếp tục biên soạn, cập nhật, công bố kết quả đối với khu vực kinh tế phi chính thức và hoạt động tự sản, tự tiêu của hộ gia đình.

Đối với khu vực kinh tế ngầm, kinh tế bất hợp pháp và các hoạt động mới gắn với kinh tế số, kinh tế nền tảng, thương mại điện tử, Cục Thống kê tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện phương pháp đo lường và nguồn thông tin; đẩy mạnh kết nối, chia sẻ dữ liệu hành chính và dữ liệu số; cập nhật các khuyến nghị mới của SNA 2025 và kinh nghiệm quốc tế.

Hoàng Yến