Làng nghề Sơn Đồng chuyển mình trong dòng chảy sáng tạo và hội nhập

Trong Chương trình thời sự đặc biệt “Làng nghề Hà Nội – Kiến tạo động lực phát triển mới” do Cơ quan Báo và phát thanh, truyền hình Hà Nội tổ chức, tối 10-3, câu chuyện từ Sơn Đồng cho thấy một làng nghề truyền thống đang chuyển mình mạnh mẽ: Gìn giữ tinh hoa nghìn năm, đồng thời mở rộng sáng tạo để vươn ra thị trường toàn cầu.

Các khách mời tham gia chương trình thời sự đặc biệt “Làng nghề Hà Nội – Kiến tạo động lực phát triển mới” do Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội tổ chức, tối 10-3. Ảnh: Phạm Hùng

Trăn trở giữ nghề truyền thống trong xu thế hội nhập

Nhắc đến Sơn Đồng, nhiều người nghĩ ngay đến những pho tượng Phật, tượng thánh, những bộ đồ thờ lộng lẫy được sơn son thếp vàng với đường nét chạm khắc tinh xảo. Từ nhiều thế kỷ nay, các sản phẩm của làng nghề đã hiện diện trong hàng nghìn đình, chùa, đền, phủ trên khắp cả nước.

Lịch sử làng nghề được hình thành từ hơn một nghìn năm trước. Trải qua nhiều biến động của thời gian, nghề tạc tượng và chế tác đồ thờ vẫn được người dân Sơn Đồng gìn giữ, truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác như một phần bản sắc của quê hương.

Hiện nay, làng nghề có khoảng 700 hộ tham gia sản xuất với hàng nghìn lao động. Bên cạnh đó là đội ngũ 26 nghệ nhân và hơn 50 thợ giỏi – những người đang đóng vai trò quan trọng trong việc lưu giữ và truyền dạy kỹ thuật nghề truyền thống. Trong những xưởng gỗ nhỏ nằm xen kẽ trong từng con ngõ, người thợ vẫn miệt mài với những công đoạn quen thuộc: Chọn gỗ, tạo hình, chạm khắc, sơn son, thếp vàng… Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.

Sản phẩm của nghệ nhân làng nghề Sơn Đồng. Ảnh: Khánh Phương

Theo nghệ nhân ưu tú Nguyễn Danh Sơn - một thợ giỏi của làng nghề Sơn Đồng, điều làm nên giá trị của sản phẩm làng nghề chính là sự kết hợp giữa kỹ thuật điêu khắc tinh xảo và chiều sâu văn hóa. “Những hoa văn, họa tiết trên tượng hay đồ thờ đều được truyền lại từ nhiều đời. Đó không chỉ là kỹ thuật nghề mà còn là văn hóa, là tâm hồn của người thợ gửi gắm trong từng sản phẩm” - ông Nguyễn Danh Sơn chia sẻ.

Tuy nhiên, trong bối cảnh phát triển kinh tế và hội nhập sâu rộng, nhiều làng nghề truyền thống, trong đó có Sơn Đồng cũng phải đối mặt với không ít khó khăn. Không gian sản xuất nằm xen kẽ trong khu dân cư khiến việc mở rộng quy mô gặp nhiều hạn chế. Hạ tầng giao thông và điểm trưng bày sản phẩm chưa thật sự đồng bộ, trong khi nhu cầu tham quan, trải nghiệm của du khách ngày càng tăng.

Bên cạnh đó, khi thị trường mở rộng ra quốc tế, các sản phẩm cũng phải đáp ứng những yêu cầu khắt khe hơn về mẫu mã, tiêu chuẩn chất lượng và quy mô sản xuất. Điều này đặt ra nhiều trăn trở cho các nghệ nhân: làm sao vừa giữ được tinh hoa truyền thống, vừa thích ứng với thị trường mới.

Chính những thách thức đó đã trở thành động lực để làng nghề Sơn Đồng tìm kiếm những hướng đi mới trong phát triển.

Đổi mới, sáng tạo để thích ứng với thị trường mới

Những năm gần đây, Sơn Đồng đã có nhiều bước chuyển mình rõ nét nhằm thích ứng với xu thế hội nhập. Nếu trước đây các sản phẩm của làng nghề chủ yếu phục vụ nhu cầu tín ngưỡng trong nước, thì hiện nay nhiều cơ sở sản xuất đã mở rộng thị trường sang các nước châu Âu, châu Mỹ và một số quốc gia châu Á.

Sản phẩm của làng nghề Sơn Đồng. Ảnh: Phạm Hùng

Theo các nghệ nhân, khi sản phẩm được đưa ra thị trường nước ngoài, nhiều yếu tố cần phải điều chỉnh để phù hợp với thị hiếu của khách hàng, từ kích thước, màu sắc cho đến cách thể hiện hoa văn.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Danh Sơn cho biết, việc tham gia mạng lưới sáng tạo thủ công thế giới khiến nhiều nghệ nhân vừa tự hào vừa trăn trở. “Khi sản phẩm ra thế giới, điều kiện sản xuất cũng phải khác. Chúng tôi phải tìm hiểu thị hiếu của khách hàng nước ngoài, điều chỉnh mẫu mã cho phù hợp nhưng vẫn giữ được nét văn hóa truyền thống của làng nghề” - ông Nguyễn Danh Sơn cho hay.

Một trong những điểm đáng chú ý trong quá trình đổi mới của Sơn Đồng là sự tham gia ngày càng tích cực của thế hệ nghệ nhân trẻ.

Nghệ nhân Nguyễn Xuân Thắng là một trong những gương mặt tiêu biểu của lớp nghệ nhân mới. Sinh ra và lớn lên tại làng nghề, sau khi tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, anh đã trở về quê hương để tiếp tục nghề truyền thống của gia đình. Từ nền tảng mỹ thuật được đào tạo bài bản, anh đã đưa những yếu tố thiết kế hiện đại vào sản phẩm của làng nghề. “Tôi cố gắng sử dụng các hoa văn truyền thống của đình chùa cổ, nhưng biến tấu lại để tạo ra những họa tiết phù hợp với không gian hiện đại. Nhờ đó sản phẩm có thể tiếp cận nhiều đối tượng khách hàng hơn” - anh Thắng chia sẻ.

Ngoài việc đổi mới thiết kế, nhiều cơ sở sản xuất cũng bắt đầu ứng dụng công nghệ vào một số khâu trong quá trình sản xuất như số hóa mẫu mã, chuẩn hóa kích thước hay sử dụng thiết bị hỗ trợ để nâng cao năng suất.

Những thay đổi này đã giúp sản phẩm của Sơn Đồng ngày càng đa dạng hơn, từ đồ thờ truyền thống đến các sản phẩm mỹ nghệ trang trí, quà lưu niệm phục vụ du lịch.

Theo các nghệ nhân, việc kết hợp giữa truyền thống và sáng tạo đang mở ra những cơ hội mới cho làng nghề trong bối cảnh thị trường ngày càng rộng mở.

Hướng tới làng nghề du lịch xanh và bền vững

Song song với việc đổi mới sản xuất, Sơn Đồng cũng đang hướng tới mục tiêu trở thành điểm đến du lịch văn hóa của Thủ đô.

Để thực hiện mục tiêu lan tỏa nghề truyền thống và xây dựng làng nghề trở thành điểm đến du lịch xanh và bền vững, Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Đồng Cao Văn Tâm cho biết địa phương đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ.

Theo ông Tâm, bài toán đặt ra hiện nay là làm sao vừa bảo tồn những giá trị truyền thống, vừa tiếp thu tinh hoa sáng tạo của thế giới.

“Chúng tôi đặt ra một bài toán cho các nghệ nhân, làm thế nào để Sơn Đồng vẫn duy trì được giá trị truyền thống nhưng đồng thời cũng không ngừng học hỏi những tinh hoa sáng tạo của thế giới để đưa sản phẩm của làng nghề ra thị trường quốc tế” - ông Cao Văn Tâm chia sẻ.

Ông Tâm chia sẻ thêm, một trong những định hướng quan trọng là phát triển du lịch làng nghề gắn với văn hóa và lịch sử địa phương. Xã mong muốn khi du khách đến du lịch Hà Nội, làng nghề Sơn Đồng cũng sẽ là điểm đến được lựa chọn. Chính quyền địa phương đang có ý tưởng xây dựng một chuỗi các giá trị du lịch, văn hóa, kết hợp giữa yếu tố tâm linh và lịch sử.

Theo định hướng này, du khách không chỉ được tham quan các xưởng sản xuất, tìm hiểu quy trình chế tác tượng và đồ thờ mà còn được trải nghiệm không gian văn hóa đặc trưng của làng nghề, nghe kể những câu chuyện về lịch sử và nghệ thuật điêu khắc truyền thống.

Song song với đó, địa phương cũng đang triển khai quy hoạch lại không gian làng nghề nhằm giải quyết những hạn chế hiện nay.

“Chúng tôi đang thực hiện việc quy hoạch, mong muốn mở rộng khu vực làng nghề để duy trì và phát triển theo hướng hệ thống hơn, tách khỏi khu dân cư nhằm bảo đảm phát triển đi đôi với bảo vệ môi trường” - ông Cao Văn Tâm cho biết.

Việc hình thành khu sản xuất tập trung không chỉ giúp cải thiện điều kiện sản xuất mà còn tạo không gian thuận lợi để xây dựng các khu trưng bày, giới thiệu sản phẩm và đón khách tham quan. Bên cạnh đó, địa phương cũng đang hướng tới xây dựng không gian bảo tàng làng nghề - nơi lưu giữ các sản phẩm cổ, mẫu thiết kế truyền thống và câu chuyện lịch sử của nghề tạc tượng Sơn Đồng.

Từ một làng nghề truyền thống gắn với đời sống tín ngưỡng, Sơn Đồng hôm nay đang từng bước vươn mình trong dòng chảy sáng tạo và hội nhập. Sự kết hợp giữa bàn tay tài hoa của người thợ, tư duy đổi mới của thế hệ trẻ cùng với định hướng phát triển của chính quyền địa phương đang tạo nên diện mạo mới cho làng nghề nghìn năm tuổi. Trong tương lai, khi những giải pháp phát triển được triển khai đồng bộ, Sơn Đồng không chỉ là nơi lưu giữ tinh hoa nghề tạc tượng Việt Nam mà còn có thể trở thành điểm đến văn hóa, du lịch đặc sắc, góp phần làm phong phú thêm bản đồ làng nghề của Thủ đô Hà Nội.

Phương Nga