Làng mới - tên xưa: Khi tên làng trở về với ký ức cộng đồng

Những cái tên "hóa thạch" trong tiềm thức

Là miền đất cổ lưu dấu nhiều trầm tích lịch sử văn hóa, mỗi tên làng, tên xã ở Bắc Ninh giống như một "mật mã văn hóa" giúp người dân nhận diện cội nguồn của mình. Mỗi khi nhắc đến những danh xưng như: Đông Hồ, Đình Bảng, Đồng Kỵ, Thổ Hà, Then, Neo, Nham Sơn, Nham Biền... là người ta nghĩ ngay đến vùng đất Kinh Bắc. Sau khi sắp xếp lại thôn, tổ dân phố, những tên làng tưởng như đã "hóa thạch" trong tiềm thức cộng đồng đã được chính quyền và Nhân dân các địa phương trân trọng lưu giữ.

Người dân tổ dân phố Neo (phường Yên Dũng) nghiên cứu bản đồ quy hoạch về Đề án thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương.

Phường Yên Dũng là một trong những địa phương có tỷ lệ sắp xếp, sáp nhập tổ dân phố cao trong tỉnh, từ 35 tổ dân phố xuống còn 15 tổ dân phố, giảm hơn 57%. Thay vì lựa chọn những tên gọi hoàn toàn mới, địa phương ưu tiên khôi phục, gìn giữ tên các tên xã, hợp tác xã, huyện lỵ cũ, những danh xưng đã in sâu trong ký ức cộng đồng như Neo, Nham Biền, Nham Sơn, Yên Lư, Yên Hồng...

Bà Nguyễn Thị Thanh Xuân, Phó Chủ tịch UBND phường Yên Dũng chia sẻ: "Mỗi tên gọi đều gắn với một lớp trầm tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh đặc trưng của vùng đất. Phía sau mỗi cái tên là thông điệp về khát vọng phát triển, về sự bình yên, hưng thịnh, đoàn kết và niềm tự hào quê hương.

Lựa chọn tên gọi xưa để đặt tên cho tổ dân phố mới cũng khẳng định quan điểm phát triển hài hòa giữa đổi mới và kế thừa lịch sử. Bộ máy được tinh gọn để phục vụ Nhân dân tốt hơn song ký ức địa danh và bản sắc văn hóa vẫn được trân trọng, gìn giữ để người dân dễ dàng nhận diện cội nguồn, tiếp nối truyền thống trong một cộng đồng mới với quy mô lớn hơn".

Tại phường Đồng Nguyên, Nghị quyết số 19/NQ-HĐND ngày 29/6/2026 của HĐND phường về việc sắp xếp, tổ chức và đổi tên các tổ dân phố cũng là một minh chứng cho sự hài hòa giữa yêu cầu tinh gọn bộ máy và gìn giữ bản sắc. Sau sắp xếp, phường Đồng Nguyên giảm từ 23 xuống còn 12 tổ dân phố. Điều đáng nói là nhiều tên gọi truyền thống vẫn được ưu tiên giữ lại như: Cẩm Giang, Vĩnh Kiều, Tam Lư, Trang Hạ.

Đặc biệt, danh xưng Đồng Kỵ - thương hiệu của làng nghề gỗ mỹ nghệ nổi tiếng đã được sử dụng để đặt tên cho 5 tổ dân phố mới (từ Đồng Kỵ 1 đến Đồng Kỵ 5). Cách làm này góp phần bảo lưu ký ức về một vùng đất, duy trì giá trị thương hiệu làng nghề, tạo sự ổn định trong đời sống và hoạt động sản xuất, kinh doanh của người dân sau sắp xếp, sáp nhập.

Sau sắp xếp tổ dân phố, tên gọi Đồng Kỵ tiếp tục được sử dụng để đặt tên cho các tổ dân phố. Trong ảnh: Nghi thức dô ông đám trong lễ hội rước pháo Đồng Kỵ (phường Đồng Nguyên).

Không chỉ ở Yên Dũng hay Đồng Nguyên, nhiều xã, phường trên địa bàn tỉnh như Trí Quả, Song Liễu, Yên Phong, Lâm Thao, Vân Hà... cũng ưu tiên lựa chọn những địa danh mang giá trị lịch sử, văn hóa tiêu biểu nhất của không gian cộng cư để đặt tên cho đơn vị mới. Cách làm này giúp người dân dễ dàng nhận diện quê hương, gìn giữ ký ức cộng đồng và duy trì "sợi dây" gắn kết giữa các thế hệ.

Phường Song Liễu là một ví dụ điển hình. Ban đầu, phương án đánh số thứ tự các tổ dân phố mới không nhận được sự đồng thuận vì thiếu dấu ấn bản sắc. Tiếp thu ý kiến Nhân dân, địa phương điều chỉnh theo hướng khôi phục tên các xã cũ như Hà Mãn, Xuân Lâm, đồng thời sử dụng tên những danh nhân gắn bó với quê hương như Nguyễn Gia Thiều, Vũ Kiệt để đặt tên các tổ dân phố mới.

Phương án này nhanh chóng nhận được sự đồng thuận rộng rãi bởi mỗi tên gọi đều gợi nhắc ký ức, thể hiện được truyền thống văn hóa và niềm tự hào cộng đồng. Anh Lê Quốc Trí, Phó Bí thư Đoàn phường Song Liễu bày tỏ: "Tự hào là công dân tổ dân phố mang tên Trạng nguyên Vũ Kiệt, thế hệ trẻ chúng tôi ý thức sâu sắc trách nhiệm gìn giữ bản sắc văn hóa, phát huy truyền thống, góp sức xây dựng quê hương trong chặng đường phát triển mới".

Mạch nguồn tiếp nối

Kể từ ngày 1/7/2026, khi các thôn, tổ dân phố trên địa bàn tỉnh chính thức hoạt động theo địa giới và tên gọi mới sau sắp xếp, nhiều địa danh cổ, tên làng, tên xã vẫn được trân trọng gìn giữ trong hệ thống tên gọi mới. Cách làm này nhận được sự đồng thuận của người dân bởi không chỉ đáp ứng yêu cầu sắp xếp đơn vị hành chính mà còn góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa, gìn giữ mạch nguồn lịch sử và ký ức cộng đồng của mỗi vùng quê.

Đại diện chi ủy và các đoàn thể tổ dân phố Neo họp bàn, thảo luận triển khai nhiệm vụ sáng ngày 9/7.

Sáng 9/7, có mặt tại Nhà văn hóa tổ dân phố Neo (phường Yên Dũng), chúng tôi ghi nhận không khí sinh hoạt đã sớm đi vào nền nếp sau khi ba tổ dân phố 1, 2 và 3 được hợp nhất. Các tổ chức đoàn thể nhanh chóng được kiện toàn, hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao diễn ra sôi nổi. Người dân vẫn sinh hoạt tại cả ba nhà văn hóa của các tổ dân phố cũ nhưng không còn ranh giới của những cộng đồng riêng lẻ. Thay vào đó là một cộng đồng đang dần gắn kết với một tên gọi chung vốn đã rất đỗi quen thuộc.

Ông Hoàng Văn Ước, Bí thư Chi bộ tổ dân phố Neo cho biết: "Tổ dân phố hiện có 1.012 hộ với hơn 3.200 nhân khẩu. Trong quá trình lấy ý kiến sáp nhập và đặt tên tổ dân phố mới, tên gọi Neo nhận được sự đồng thuận gần như tuyệt đối. Bởi từ lâu, danh xưng này đã gắn bó với nhiều thế hệ người dân qua những địa danh quen thuộc như phố Neo, chợ Neo, thị trấn Neo, trở thành một phần ký ức và bản sắc của vùng đất. Vì vậy, khi tên gọi này được khôi phục, người dân đều rất phấn khởi đón nhận".

Tên xưa trở lại đã khơi dậy niềm xúc động của nhiều người dân, đặc biệt là các bậc cao niên. Bà Nguyễn Thị Hiệp, 70 tuổi, cựu giáo chức ở tổ dân phố Neo bộc bạch: "Chúng tôi rất vui khi tổ dân phố mới mang lại tên Neo. Đó là cái tên thân thuộc, gắn với ký ức của nhiều thế hệ. Theo các bậc cao niên truyền lại, chữ Neo ở đây mang ý nghĩa neo đậu - biểu tượng của vùng đất bình yên, nơi con người đến lập nghiệp, quần cư và gắn bó qua bao đời".

Không gì có thể đo đếm được giá trị và ý nghĩa tinh thần của "những địa danh trôi từ thuở xa xôi" đã kết tinh và định hình bản sắc của mỗi vùng đất. Mỗi danh xưng cổ, mỗi tên làng xưa còn là điểm tựa, khơi dậy những ký ức, nhắc nhớ về nguồn cội và đau đáu những hoài vọng cố hương.

Không gian trù phú, yên bình ở phường Song Liễu.

Có nhiều năm điền dã nghiên cứu văn hóa làng xã và vừa xuất bản sách "Tên gọi và cách gọi tên trong dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ", nhà nghiên cứu văn nghệ dân gian Nguyễn Quang Khải, nguyên Phó Giám đốc Sở Nội vụ tỉnh Bắc Ninh (cũ) cũng bày tỏ sự đồng tình và đánh giá cao khi nhiều địa phương ưu tiên sử dụng lại các địa danh cổ để đặt tên thôn, tổ dân phố mới.

Không gì có thể đo đếm được giá trị và ý nghĩa tinh thần của "những địa danh trôi từ thuở xa xôi" đã kết tinh và định hình bản sắc của mỗi vùng đất. Mỗi danh xưng cổ, mỗi tên làng xưa còn là điểm tựa, khơi dậy những ký ức.

Theo ông, mỗi làng đều có những đặc trưng văn hóa riêng. Tên làng không đơn thuần là ký hiệu để quản lý hành chính mà là "ký ức được định danh" của cộng đồng. Mỗi danh xưng đều kết tinh lịch sử khai phá, phản ánh điều kiện tự nhiên, phương thức mưu sinh, phong tục, tín ngưỡng và hệ giá trị văn hóa của cư dân qua nhiều thế hệ.

Một tên làng tồn tại đủ lâu sẽ định vị không gian, định vị bản sắc và gắn bó máu thịt với cuộc đời mỗi người, lưu giữ kỷ niệm, tình cảm thân thuộc nhất. Làng mới - tên xưa là kết quả của sự lựa chọn ứng xử với cội nguồn và lịch sử cộng đồng để quá khứ không ở lại phía sau mà tiếp tục đồng hành hiện tại và tương lai, trở thành điểm tựa tinh thần - "Như chiếc rễ ăn vào đất sâu. Ai nhổ được tên làng. Ra khỏi vùng ký ức?!".

Thanh Lâm