Giữ lại những ký ức của một vùng đất

Làng nghề hoa giấy Thanh Tiên. Ảnh: Anh Việt

Trong bối cảnh cả nước đang tiếp tục thực hiện chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính, tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, câu chuyện giữ gìn các tên làng truyền thống một lần nữa được đặt ra.

Huế là vùng đất được hình thành từ những lớp trầm tích lịch sử và văn hóa kéo dài suốt nhiều thế kỷ. Từ những làng cổ ở vùng đồng bằng như Phước Tích, Phước Yên, Bao La, Kim Long, Thanh Tiên, Dương Nỗ, An Truyền, Thủ Lễ… đến các làng miền núi, làng ven biển, mỗi tên gọi đều gắn với một câu chuyện riêng về quá trình khai phá, định cư, về nghề nghiệp truyền thống, về những nhân vật lịch sử hay những sự kiện quan trọng của địa phương.

Nhiều người có thể nghĩ rằng tên gọi chỉ là một ký hiệu hành chính nhưng thực ra, trong tên làng chứa đựng rất nhiều thông tin văn hóa. Chỉ cần nhắc đến Kim Long, người ta nhớ đến thủ phủ của các chúa Nguyễn trước khi xây dựng Kinh thành Phú Xuân. Nhắc đến Dương Nỗ là nhớ đến những năm tháng tuổi thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh trên đất Huế. Nhắc đến Thanh Tiên là nhớ đến nghề hoa giấy hàng trăm năm tuổi. Nhắc đến Thanh Hà, Bao Vinh là nhớ đến những thương cảng cổ một thời sầm uất bậc nhất xứ Đàng Trong.

Những địa danh ấy chính là những “bảo tàng sống”, là những trang sử được lưu giữ trong đời sống thường nhật của cộng đồng.

Trong những năm qua, Huế đã có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn các địa danh truyền thống khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính. Nhiều tên làng, tên xã, tên phường có giá trị lịch sử vẫn được duy trì, góp phần bảo vệ bản sắc của vùng đất Cố đô.

Tuy nhiên, nhìn lại một cách thẳng thắn, chúng ta cũng có những bài học cần suy ngẫm.

Trong một số đợt sắp xếp trước đây, không ít địa danh lâu đời đã biến mất khỏi bản đồ hành chính. Có những tên làng tồn tại hàng trăm năm, gắn với lịch sử khai canh, với truyền thống văn hóa của cộng đồng nhưng sau khi sáp nhập các đơn vị xã phường đã không còn được sử dụng trong tên gọi chính thức. Điều đó có thể mang lại thuận lợi nhất định về quản lý, nhưng đồng thời cũng khiến một phần ký ức văn hóa bị mờ dần theo thời gian.

Không chỉ giúp thuận tiện trong quản lý, địa danh còn tạo nên cảm xúc, sự gắn bó hay niềm tự hào của cộng đồng cư dân. Một vùng đất không chỉ cần được quản lý hiệu quả mà còn cần được nhận diện bằng chính những giá trị riêng của mình. Chính vì thế, khi sắp xếp các đơn vị hành chính ở cơ sở, cần nhìn nhận tên gọi không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là vấn đề văn hóa.

Bởi một địa danh bị mất đi đồng nghĩa với việc một phần ký ức cộng đồng có nguy cơ bị mai một. Khi tên làng không còn xuất hiện trên bản đồ, trên giấy tờ hành chính hay trong đời sống xã hội, thế hệ trẻ sẽ ngày càng ít cơ hội tiếp xúc với lịch sử của chính quê hương mình. Theo thời gian, những câu chuyện gắn với vùng đất ấy cũng dần bị lãng quên.

Ngược lại, nếu biết trân trọng và giữ gìn các địa danh truyền thống, chúng ta sẽ có thêm một công cụ hiệu quả để giáo dục lịch sử địa phương, bồi đắp tình yêu quê hương và xây dựng bản sắc cộng đồng. Đó cũng là cách mà nhiều quốc gia trên thế giới đang thực hiện trong quá trình đô thị hóa và hiện đại hóa.

Chính những địa danh cổ, những tên làng lâu đời đã tạo nên chiều sâu văn hóa và sức hấp dẫn riêng cho mỗi vùng đất.

Huế đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với vị thế là thành phố trực thuộc Trung ương, đồng thời là đô thị di sản đặc thù của Việt Nam. Trong hành trình ấy, việc tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực quản lý là rất cần thiết. Nhưng bên cạnh đó, việc bảo vệ những lớp trầm tích văn hóa cũng quan trọng không kém.

Có thể thay đổi mô hình tổ chức hành chính cho phù hợp với yêu cầu phát triển. Có thể điều chỉnh địa giới để đáp ứng yêu cầu quản trị hiện đại. Nhưng cần hết sức thận trọng khi tác động đến những tên làng đã tồn tại qua nhiều thế hệ.

Bởi suy cho cùng, tên làng không chỉ là một địa danh, mà đó là ký ức của một cộng đồng; là dấu vết của lịch sử; và là một phần linh hồn của vùng đất.

Và một đô thị di sản như Huế, nếu muốn phát triển bền vững, không thể để mất đi những phần hồn quý giá ấy.

HƯƠNG BÌNH