Lan tỏa ý thức chấp hành pháp luật trong giới trẻ

Thời gian gần đây, một số vụ việc vi phạm pháp luật liên quan đến người chưa thành niên cho thấy, độ tuổi vi phạm có xu hướng trẻ hóa, hành vi ngày càng phức tạp; thậm chí có trường hợp bị quay clip, phát tán trên mạng xã hội như một cách khoe khoang hoặc cổ súy cái sai.

Đáng lo ngại, nhiều hành vi vi phạm xuất phát từ những mâu thuẫn nhỏ, tâm lý tò mò, thích thể hiện, a dua theo bạn bè hoặc nhận thức sai lầm rằng "chưa đủ tuổi thì không phải chịu trách nhiệm". Thiếu hiểu biết pháp luật, thiếu kỹ năng kiểm soát cảm xúc và thiếu bản lĩnh trước tác động của đám đông có thể khiến một phút bốc đồng phải trả giá bằng những hậu quả lâu dài đối với bản thân, gia đình và xã hội.

Vấn đề đặt ra không chỉ là làm thế nào để người trẻ biết luật mà quan trọng hơn là giúp các em hiểu giới hạn hành vi, biết tự bảo vệ mình, tôn trọng quyền của người khác và chủ động lựa chọn cách ứng xử đúng pháp luật. Đây cũng là nội dung chính trong chương trình Hà Nội chuyển động hôm nay: “Lan tỏa ý thức chấp hành pháp luật trong giới trẻ”.

Các khách mời tham gia Chương trình. Ảnh: Phan Anh

Tham gia chương trình tại trường quay S1 của Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội có: Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội và Tiến sĩ Nguyễn Bội Quỳnh, Hiệu trưởng Trường THPT Việt Đức.

Chương trình được phát sóng trực tiếp trên tổ hợp truyền thông của Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội.

Nhiều hành vi phạm tội thường bắt đầu từ những mâu thuẫn rất nhỏ

Theo TS, luật sư Đặng Văn Cường, rất nhiều việc bắt nguồn từ sự tình cờ, như tình cờ trên mạng xã hội khi tham gia các hội nhóm, hoặc giao tiếp trên không gian mạng dẫn đến mâu thuẫn và hẹn gặp nhau để giải quyết.

TS, luật sư Đặng Văn Cường trao đổi tại Chương trình. Ảnh: Phan Anh

Ngoài ra, nhiều vụ việc cũng xuất phát từ những va chạm khi đi chơi buổi tối hoặc trong sinh hoạt hằng ngày, dẫn đến đánh nhau, đua xe, gây mất an ninh trật tự.

Đó là những việc rất đáng lo ngại, xuất phát từ nhiều nguyên nhân như nhận thức, ý thức chấp hành pháp luật, tâm sinh lý lứa tuổi, giáo dục gia đình cũng như nhận thức và kỹ năng sống của các em.

4 nhóm hành vi lệch chuẩn ở học sinh cần được nhận diện

Theo TS Nguyễn Bội Quỳnh, Hiệu trưởng Trường THPT Việt Đức, việc nhận diện sớm các dấu hiệu bất thường trong học tập, quan hệ bạn bè và quá trình sử dụng mạng xã hội sẽ giúp gia đình, nhà trường kịp thời can thiệp, đồng hành cùng học sinh, góp phần ngăn ngừa những hệ lụy đáng tiếc và xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh.

TS Nguyễn Bội Quỳnh, Hiệu trưởng Trường THPT Việt Đức trao đổi tại Chương trình. Ảnh: Phan Anh

Chia sẻ về những nhóm hành vi dễ phát sinh ở tuổi trung học phổ thông, TS Nguyễn Bội Quỳnh cho hay, có 4 nhóm hành vi thường diễn ra ở lứa tuổi trung học phổ thông, đó là: Bạo lực học đường (đánh nhau, cô lập bạn bè, lăng mạ qua lại), lệ thuộc thiết bị số (thức khuya chơi game, lướt mạng vô định), hành vi lệch chuẩn xã hội (hút thuốc lá điện tử, dùng chất kích thích, đua đòi theo trào lưu xấu, bỏ học), rối loạn cảm xúc (khép kín, tự ti, nổi loạn chống đối).

Nhà trường nhận diện những nguy cơ trên qua biểu hiện trong học tập, quan hệ bạn bè và sử dụng mạng xã hội. Trong đó, về học tập có những biểu hiện như: Điểm số giảm nhanh chóng; thường xuyên ngủ gật, mất tập trung; trốn tiết, bỏ học hoặc tỏ ra bất mãn với gia đình, nhà trường.

Về quan hệ bạn bè: Tách biệt khỏi tập thể, lầm lì, không giao tiếp; tham gia các nhóm bạn có biểu hiện tụ tập phức tạp, xích mích hoặc lôi kéo đánh nhau.

Học sinh được cán bộ Công an hướng dẫn nhận diện các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng. Ảnh: Công an Hà Nội

Về sử dụng mạng xã hội: Thường xuyên sử dụng điện thoại mọi lúc, mọi nơi, kể cả giờ ra chơi hay trong lớp; đăng tải trạng thái tiêu cực, ám chỉ bạo lực, tuyệt vọng hoặc bôi nhọ người khác; bị cuốn vào các cuộc cãi vã, bắt nạt trên không gian mạng hoặc chia sẻ thông tin sai lệch.

“Cái bẫy pháp lý” của người trẻ

Nhiều người trẻ cho rằng đánh nhau để giải quyết mâu thuẫn, quay clip đăng mạng hay tụ tập cùng bạn bè chỉ là những hành động bộc phát hoặc để "cho vui". Tuy nhiên, điều đó lại tiềm ẩn những "cái bẫy pháp lý" mà người trẻ cần đặc biệt cảnh giác.

Trao đổi tại Chương trình, TS, luật sư Đặng Văn Cường, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho rằng, hiện nay có rất nhiều "cái bẫy pháp lý" mà người trẻ dễ vô tình bước vào vì thiếu hiểu biết, hoặc tâm lý muốn thể hiện bản thân.

TS, luật sư Đặng Văn Cường trao đổi tại Chương trình. Ảnh: Phan Anh

Trước hết là bạo lực học đường. Không ít bạn trẻ cho rằng đánh nhau chỉ là cách giải quyết mâu thuẫn cá nhân. Tuy nhiên, nếu gây thương tích cho người khác, hành vi đó có thể bị xử lý về tội "Cố ý gây thương tích" hoặc phải bồi thường toàn bộ thiệt hại phát sinh.

Thứ hai, quay, phát tán clip lên mạng xã hội. Một đoạn video ghi lại cảnh người khác bị đánh, bị làm nhục rồi chia sẻ để câu view tưởng như chỉ là một cú nhấp chuột, nhưng lại có thể xâm phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của người khác. Người quay, người đăng tải hoặc chia sẻ đều có thể bị xử phạt hành chính, buộc bồi thường dân sự và trong những trường hợp nghiêm trọng còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.

Một hành vi khác khá phổ biến là tụ tập đua xe, mang theo dao, kiếm hoặc hung khí để "phòng thân". Nhiều bạn trẻ nghĩ rằng chỉ mang theo để tự vệ, nhưng việc chuẩn bị hung khí khi đi giải quyết mâu thuẫn đã làm tăng tính nguy hiểm của hành vi và là căn cứ để cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá mức độ lỗi cũng như áp dụng chế tài nghiêm khắc hơn nếu xảy ra hậu quả.

Công an phường Việt Hưng phối hợp Trường THCS chất lượng cao Chu Văn An tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật cho học sinh. Ảnh: Trường THCS Chất lượng cao Chu Văn An

Đáng lo ngại hơn là sử dụng hoặc mua bán ma túy, thuốc lá điện tử chứa chất cấm. Không ít trường hợp ban đầu chỉ vì tò mò, muốn thử một lần hoặc nhận cầm hộ, vận chuyển hộ cho người khác mà vô tình trở thành mắt xích trong các vụ án về ma túy với hậu quả pháp lý rất nặng nề.

Không ít học sinh, thanh thiếu niên cho rằng phải đủ 18 tuổi mới phải chịu trách nhiệm trước pháp luật. Đây là một quan niệm sai lầm. Pháp luật quy định, ở một số độ tuổi nhất định, người chưa thành niên vẫn có thể bị xử lý hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những hành vi nghiêm trọng. Chính sự thiếu hiểu biết này đã trở thành "cái bẫy pháp lý" đầu tiên khiến nhiều em vô tình bước qua ranh giới vi phạm.

Trong thời đại số, ranh giới giữa một hành động bộc phát và một hành vi vi phạm pháp luật ngày càng mong manh. Vì vậy, điều quan trọng nhất đối với người trẻ không chỉ là hiểu điều gì bị pháp luật cấm, mà còn phải biết tự kiểm soát cảm xúc, không hành động theo đám đông và cân nhắc hậu quả trước mỗi quyết định.

Thu hẹp “khoảng trống”, ngăn chặn bạo lực học đường từ sớm

Theo TS Nguyễn Bội Quỳnh, để phòng ngừa bạo lực học đường hiệu quả, điều quan trọng không chỉ là xử lý khi vụ việc xảy ra mà còn phải sớm nhận diện những "khoảng trống" trong quản lý, giáo dục và hỗ trợ tâm lý học sinh. Thực tế cho thấy, nhiều mâu thuẫn nhỏ nếu không được phát hiện, chia sẻ và tháo gỡ kịp thời có thể dẫn đến những hành vi bạo lực với hậu quả đáng tiếc.

Theo bà Quỳnh, hiện nay có ba "khoảng trống" cần đặc biệt quan tâm. Trước hết là khoảng trống trên không gian mạng - nơi học sinh sử dụng các tài khoản ẩn danh hoặc tham gia các nhóm trò chuyện riêng để nói xấu, công kích, thậm chí bắt nạt bạn bè. Những hành vi này thường diễn ra âm thầm, khó được phụ huynh và giáo viên phát hiện, nhưng lại là nguyên nhân khởi phát của nhiều vụ bạo lực ngoài đời thực.

TS Nguyễn Bội Quỳnh chia sẻ tại Chương trình. Ảnh: Phan Anh

Khoảng trống thứ hai nằm ở sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường. Áp lực mưu sinh khiến không ít phụ huynh thiếu thời gian quan tâm, lắng nghe con cái. Khi không nhận được sự chia sẻ từ gia đình, nhiều học sinh dễ rơi vào trạng thái cô đơn, thiếu điểm tựa tinh thần.

Trong khi đó, tại nhà trường, giáo viên phải đảm nhiệm nhiều công việc nên đôi khi chưa kịp nhận ra những thay đổi về tâm lý, cảm xúc của từng học sinh. Sự thiếu kết nối giữa gia đình, nhà trường và học sinh vô tình tạo ra những khoảng lặng để mâu thuẫn âm ỉ phát triển.

Đáng chú ý, theo TS Nguyễn Bội Quỳnh, khoảng trống lớn nhất hiện nay là công tác tư vấn tâm lý học đường. Dù những năm gần đây các trường đã quan tâm hơn đến lĩnh vực này nhưng nhiều nơi vẫn thiếu đội ngũ được đào tạo bài bản, thiếu không gian tư vấn riêng tư để học sinh có thể yên tâm chia sẻ. Không ít em còn e ngại bị bạn bè hoặc thầy cô đánh giá nên lựa chọn im lặng thay vì tìm kiếm sự hỗ trợ.

Từ thực tiễn tại Trường THPT Việt Đức, TS Nguyễn Bội Quỳnh cho biết nhà trường đã mở rộng mạng lưới hỗ trợ tâm lý bằng cách đào tạo cả nhân viên y tế học đường về tư vấn tâm lý.

Theo bà Quỳnh, Phòng Y tế của nhà trường là nơi nhiều học sinh tìm đến khi cảm thấy mệt mỏi, áp lực và cũng là nơi các em dễ bộc lộ những tâm tư, khó khăn trong cuộc sống. Khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa giáo viên, nhân viên y tế, gia đình và nhà trường, hiệu quả của công tác tư vấn được nâng lên rõ rệt, giúp học sinh cảm thấy an toàn, tin tưởng và sẵn sàng chia sẻ nhiều hơn.

Công an phường Cửa Nam phối hợp Trường THPT Việt Đức tuyên truyền chuyên đề "Phòng chống tội phạm công nghệ cao trên không gian mạng". Ảnh: Trường THPT Việt Đức

TS Nguyễn Bội Quỳnh cho rằng, chỉ khi những "khoảng trống" này được lấp đầy bằng sự quan tâm, đồng hành và các cơ chế hỗ trợ phù hợp, nhà trường mới có thể phát hiện sớm nguy cơ, ngăn chặn xung đột ngay từ khi mới manh nha, góp phần xây dựng môi trường học đường an toàn, thân thiện và không có bạo lực.

Đám đông cổ vũ, quay clip, phát tán hoặc kích động trên mạng sẽ bị xử lý nghiêm

Một trong những vấn đề được xã hội quan tâm hiện nay là vai trò của đám đông trong các vụ bạo lực học đường. Nhiều người không trực tiếp thực hiện hành vi bạo lực nhưng lại cổ vũ, quay clip, phát tán hoặc kích động trên mạng xã hội. TS, luật sư Đặng Văn Cường cho rằng, đây là hiện tượng ngày càng phổ biến và tiềm ẩn nhiều hệ lụy đáng lo ngại.

Theo TS, luật sư Đặng Văn Cường, pháp luật xem xét, xử lý trách nhiệm trên cơ sở hành vi của mỗi cá nhân. Khi một vụ việc gây hậu quả nghiêm trọng, cơ quan chức năng sẽ xác minh hành vi có dấu hiệu tội phạm hoặc vi phạm hành chính hay không. Không chỉ người trực tiếp thực hiện hành vi, những cá nhân có liên quan cũng có thể bị xem xét trách nhiệm theo quy định của pháp luật.

UBND xã Ứng Thiên phối hợp với Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, Công an xã và Trường THPT Trần Đăng Ninh tổ chức hội nghị tuyên truyền, phổ biến pháp luật thông qua phiên tòa giả định. Ảnh: Cao Hồng

Theo TS, luật sư Đặng Văn Cường, trong quá trình điều tra, cơ quan chức năng không chỉ xem xét hành vi của người trực tiếp gây bạo lực mà còn đánh giá vai trò của những người liên quan. Người vô tình có mặt tại hiện trường sẽ không phải chịu trách nhiệm. Tuy nhiên, nếu có hành vi cổ vũ, kích động, hò hét, livestream để tiếp sức tinh thần cho người thực hiện hành vi hoặc quay clip, phát tán nhằm làm nhục nạn nhân thì tùy tính chất, mức độ vi phạm có thể bị xác định là người giúp sức, đồng phạm hoặc phải chịu trách nhiệm độc lập về hành vi xâm phạm quyền nhân thân và các quy định pháp luật có liên quan.

"Tâm lý đám đông khiến nhiều bạn trẻ dễ bị lôi kéo, kích động do thiếu hiểu biết pháp luật và kỹ năng sống. Nhiều em cho rằng "ai đánh người thì người đó chịu trách nhiệm, mình chỉ quay clip nên không vi phạm". Tuy nhiên, hành vi quay, đăng tải hoặc chia sẻ hình ảnh bạo lực lên mạng xã hội vẫn có thể vi phạm pháp luật, xâm phạm danh dự, nhân phẩm của người khác và gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự xã hội", TS, luật sư Đặng Văn Cường nhấn mạnh.

Theo TS, luật sư Đặng Văn Cường, pháp luật hình sự không chỉ xử lý người trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội mà còn xem xét trách nhiệm của những người đồng phạm. Các hành vi giúp sức, xúi giục, cổ vũ, kích động hoặc tiếp tay về mặt tinh thần đều có thể bị xác định là đồng phạm và phải chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật.

Đừng im lặng, hãy lên tiếng bảo vệ bạn!

Trao đổi về việc nhà trường tuyên truyền, giáo dục để hình thành ở học sinh trách nhiệm lên tiếng, bảo vệ bạn và không tiếp tay cho hành vi sai trái, TS Nguyễn Bội Quỳnh chia sẻ về việc có học sinh lựa chọn đứng ngoài, cổ vũ hoặc quay clip thay vì can ngăn, tìm người hỗ trợ.

Đó là do học sinh nghĩ rằng người khác sẽ can thiệp nên mình không cần phải làm gì hoặc do tâm lý đám đông và a dua; do sự cám dỗ của mạng xã hội như: Quay clip để "câu like", "câu view", thu hút sự chú ý và nổi tiếng ảo trên không gian mạng và do thiếu kỹ năng và sợ bị liên lụy. Các em không biết cách can ngăn an toàn và sợ bản thân trở thành nạn nhân tiếp theo.

Công an phường Cửa Nam phối hợp Trường THPT Việt Đức tuyên truyền chuyên đề "Phòng chống tội phạm công nghệ cao trên không gian mạng". Ảnh: Trường THPT Việt Đức

Theo TS Nguyễn Bội Quỳnh, nhà trường cần đồng hành cùng các em và tuyên truyền, dạy cho học sinh biết cách báo tin hoặc tìm sự hỗ trợ mà không sợ bị kẻ xấu trả thù hay trù dập. Đồng thời, giáo dục đạo đức cho học sinh hiểu rõ hành vi đứng xem, cổ vũ hay quay clip chính là sự đồng tình và tiếp tay cho cái ác.

Các nhà trường cũng cần dạy cho học sinh kỹ năng xử lý tình huống như: Hướng dẫn học sinh cách rời khỏi đám đông, tìm kiếm sự trợ giúp từ giáo viên, nhân viên bảo vệ thay vì lao vào xô xát nguy hiểm.

TS Nguyễn Bội Quỳnh: "Nhà trường cần đồng hành cùng các con và tuyên truyền, dạy cho học sinh biết cách báo tin hoặc tìm sự hỗ trợ mà không sợ bị kẻ xấu trả thù hay trù dập". Ảnh: Phan Anh

Cùng với đó, nhà trường cần kỷ luật nghiêm minh nhưng mang tính giáo dục, xử lý rõ ràng những cá nhân chủ động quay, phát tán hoặc cổ vũ clip bạo lực để răn đe, kết hợp tư vấn tâm lý kịp thời.

“Cần có sự đồng hành, chia sẻ của cha mẹ học sinh, sự phối kết hợp giữa nhà trường và cha mẹ học sinh là điều cần thiết để giúp các em tránh xa những tệ nạn xã hội, những hành vi sai trái như đã nêu ở trên”, TS Nguyễn Bội Quỳnh nhấn mạnh.

Xây dựng "điểm tựa" để học sinh lên tiếng trước khi vi phạm xảy ra

Giáo dục pháp luật sẽ khó tạo ra thay đổi nếu chỉ dừng ở việc truyền đạt kiến thức. Điều quan trọng là xây dựng môi trường để học sinh được lắng nghe, chia sẻ và hỗ trợ kịp thời trước khi mâu thuẫn hay áp lực dẫn đến hành vi vi phạm.

TS Nguyễn Bội Quỳnh, Hiệu trưởng Trường THPT Việt Đức cho rằng: Để phòng ngừa vi phạm pháp luật trong học sinh, việc phát hiện sớm những mâu thuẫn, áp lực hay bất ổn tâm lý có ý nghĩa rất quan trọng. Muốn làm được điều đó, trước hết nhà trường phải tạo ra những kênh để học sinh có thể chia sẻ một cách an toàn, bảo mật và được hỗ trợ kịp thời.

TS Nguyễn Bội Quỳnh, Hiệu trưởng Trường THPT Việt Đức: "Thầy, cô không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn phải là người phát hiện sớm những biểu hiện bất thường về tâm lý". Ảnh: Phan Anh

Theo bà Nguyễn Bội Quỳnh, Phòng Tư vấn tâm lý học đường là một trong những kênh quan trọng nhất. Đây không chỉ là nơi giải quyết các vấn đề tâm lý, mà phải trở thành một không gian thân thiện, nơi học sinh cảm thấy được lắng nghe, được tôn trọng và không bị phán xét khi chia sẻ những khó khăn của mình.

Bên cạnh đó, giáo viên chủ nhiệm cần tiếp tục là người gần gũi, nắm bắt tâm tư của học sinh hằng ngày. Mỗi thầy cô không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn phải là người phát hiện sớm những biểu hiện bất thường về tâm lý, những thay đổi trong hành vi hay các mối quan hệ của học sinh để kịp thời phối hợp với gia đình và các bộ phận chuyên môn hỗ trợ.

Ngoài ra, hệ thống các câu lạc bộ trong nhà trường cũng là môi trường rất hiệu quả để học sinh kết nối, chia sẻ và rèn luyện kỹ năng sống. Thông qua các hoạt động trải nghiệm, hoạt động tình nguyện, tuyên truyền pháp luật hay diễn đàn đối thoại, các em được học cách ứng xử với mâu thuẫn, kiểm soát cảm xúc, tôn trọng pháp luật và chịu trách nhiệm với hành vi của mình.

TS Nguyễn Bội Quỳnh cho rằng, giáo dục pháp luật không nên chỉ dừng lại ở những tiết học hay những buổi tuyên truyền. Điều quan trọng hơn là xây dựng một môi trường học đường an toàn, nơi học sinh biết rằng khi gặp khó khăn, các em luôn có người để tìm đến, có nơi để chia sẻ và được hỗ trợ đúng lúc.

Khi được lắng nghe, đồng hành và định hướng kịp thời, các em sẽ có đủ bản lĩnh để lựa chọn cách ứng xử đúng, tránh những hành vi bộc phát có thể dẫn đến vi phạm pháp luật.

Nhóm PV