Ký ức về 'tọa độ lửa' ven biển Hà Tĩnh

Nơi đầu sóng giữ bình yên cho Tổ quốc

Con đường dẫn vào Bãi Dừa hôm nay rợp bóng cây xanh, khó ai có thể hình dung rằng, chính vùng đất bình yên ấy từng là một trong những điểm nóng ác liệt nhất trên tuyến phòng thủ ven biển Hà Tĩnh trong những năm kháng chiến chống Mỹ.

Khu di tích trận địa pháo Bãi Dừa.

Những dấu tích của bom đạn đã lùi vào quá khứ, nhưng trong ký ức của người dân địa phương, Bãi Dừa vẫn là địa danh gắn với những tháng ngày chiến tranh khốc liệt. Mỗi tấc đất, mỗi triền cát nơi đây đều thấm đẫm mồ hôi, máu và sự hy sinh của những người lính đã dành trọn tuổi thanh xuân cho Tổ quốc.

Những năm 1960, khi chiến tranh leo thang ra miền Bắc, vùng biển Hà Tĩnh trở thành một trong những mục tiêu đánh phá của không quân và hải quân Mỹ. Đây là khu vực có vị trí chiến lược, vừa bảo vệ tuyến ven biển, vừa góp phần giữ vững các tuyến giao thông huyết mạch phục vụ tiền tuyến miền Nam.

Trong bối cảnh ấy, Đại đội Pháo binh 45 được giao nhiệm vụ xây dựng trận địa tại Bãi Dừa. Với những khẩu pháo hướng ra biển, cán bộ, chiến sĩ ngày đêm trực chiến, sẵn sàng đánh trả máy bay và tàu chiến địch, bảo vệ vùng biển quê hương.

Điều kiện chiến đấu vô cùng gian khổ. Trận địa nằm trên dải cát ven biển, nắng bỏng rát vào mùa hè, gió lạnh cắt da mỗi mùa đông. Công sự được đào sâu trong cát, liên tục phải gia cố sau mỗi trận mưa lớn hay những đợt bom đạn cày xới. Ban ngày, các chiến sĩ quan sát bầu trời, theo dõi mọi động tĩnh trên biển; ban đêm lại tranh thủ sửa chữa hầm hào, bảo dưỡng vũ khí, chuẩn bị cho những trận chiến mới.

Bãi Dừa trở thành cái gai trong mắt đối phương. Máy bay Mỹ nhiều lần tổ chức trinh sát, xác định vị trí trận địa trước khi mở các cuộc không kích với mật độ dày đặc. Những trận bom nối tiếp nhau khiến cả khu vực rung chuyển, cát trắng bị cày xới thành những hố sâu chồng lên nhau. Hàng dừa, hàng phi lao ven biển nhiều lần bị bom đạn xé nát, tạo nên khung cảnh tan hoang của một vùng đất lửa.

Thế nhưng, càng bị đánh phá ác liệt, ý chí của những người lính pháo binh càng thêm kiên cường. Họ nhiều lần cơ động trận địa, ngụy trang pháo, khắc phục hậu quả sau mỗi trận bom để tiếp tục chiến đấu. Có những ngày còi báo động vang lên liên tục, cán bộ, chiến sĩ vừa rời hầm trú ẩn đã lập tức trở về vị trí chiến đấu. Với họ, giữ vững trận địa đồng nghĩa với giữ bình yên cho vùng biển và cho quê hương phía sau.

Trong ký ức của nhiều cựu chiến binh và người dân địa phương, hình ảnh những chàng trai tuổi mười tám, đôi mươi với làn da sạm nắng, đôi mắt luôn hướng về phía biển vẫn còn nguyên vẹn. Giữa khói lửa chiến tranh, họ vẫn lạc quan, vẫn động viên nhau hoàn thành nhiệm vụ, tin tưởng vào ngày đất nước thống nhất.

Chính tinh thần ấy đã góp phần tạo nên sức mạnh để Đại đội Pháo binh 45 nhiều lần đánh trả các đợt tiến công của đối phương, bảo vệ an toàn vùng biển và khẳng định ý chí "còn người còn trận địa".

Khúc tráng ca của 20 người lính bất tử

Ngày 12/7/1968 đã trở thành dấu mốc không thể phai mờ trong lịch sử Bãi Dừa. Buổi chiều hôm ấy, khi cán bộ, chiến sĩ vẫn đang thực hiện nhiệm vụ thường lệ tại trận địa, nhiều tốp máy bay Mỹ bất ngờ xuất hiện trên bầu trời. Sau khi phát hiện mục tiêu, đối phương mở cuộc oanh kích dữ dội bằng bom, tên lửa và rốc-két.

Bia tưởng niệm 20 chiến sĩ Đại đội Pháo binh 45 Hà Tĩnh.

Tiếng động cơ gầm rú xé toạc bầu trời. Hết đợt bom này đến đợt bom khác dội xuống, khói bụi mù mịt bao trùm cả trận địa. Đất đá tung lên như bão cát, nhiều công sự bị san phẳng, các khẩu pháo liên tục rung chuyển bởi sức ép của bom.

Trong hoàn cảnh ấy, không một ai rời bỏ vị trí. Những người lính pháo binh vẫn bình tĩnh bám pháo, quan sát mục tiêu, phối hợp chiến đấu. Họ hiểu rằng phía sau mình là quê hương, là cuộc sống bình yên của nhân dân, là tuyến phòng thủ không thể để bị xuyên thủng.

Cuộc chiến diễn ra trong điều kiện hết sức chênh lệch về lực lượng và hỏa lực. Một bên là những tốp máy bay hiện đại liên tục ném bom từ trên cao, một bên là những người lính bám trụ giữa trận địa đang bị cày xới. Nhưng sự chênh lệch ấy không thể khuất phục được ý chí chiến đấu của những người lính Đại đội Pháo binh 45.

Khi trận oanh kích kết thúc, cả Bãi Dừa gần như bị bom đạn cày nát. Nhiều khẩu pháo bị phá hủy, công sự đổ sập. Hai mươi cán bộ, chiến sĩ của Đại đội Pháo binh 45 đã anh dũng hy sinh ngay trên trận địa.

Sự hy sinh của các anh là mất mát to lớn đối với đơn vị, với quê hương và đất nước. Nhiều người trong số họ còn rất trẻ, mang theo bao ước mơ còn dang dở. Nhưng các anh đã lựa chọn ở lại với trận địa, lấy thân mình bảo vệ vùng biển quê hương.

Ông Lê Văn Thức cùng đồng đội xúc động khi trở lại Bãi Dừa.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua nhưng ký ức về trận chiến ở Bãi Dừa vẫn vẹn nguyên trong tâm trí ông Lê Văn Thức, nguyên chiến sĩ Đại đội Pháo binh 45 Hà Tĩnh.

Ông nhớ lại, trong trận oanh kích ác liệt, máy bay Mỹ bất ngờ phát hiện trận địa rồi liên tiếp trút bom, tên lửa xuống khu vực đóng quân, khiến khói lửa bao trùm, đất đá tung mù mịt. Giữa mưa bom, bão đạn, cán bộ, chiến sĩ vừa bám trụ chiến đấu, vừa tranh thủ đưa những đồng đội bị thương vào nơi an toàn, quyết tâm giữ vững trận địa đến cùng.

"Không một ai rời vị trí chiến đấu. Ai cũng xác định còn người là còn trận địa. Khi tiếng bom ngớt dần, chứng kiến nhiều đồng đội nằm lại ngay bên khẩu pháo, chúng tôi đau xót đến nghẹn lòng", ông Thức xúc động nhớ lại.

Theo lời người cựu chiến binh, sau khi máy bay địch rút khỏi khu vực, đồng đội cùng lực lượng dân quân xã Xuân Liên đã khẩn trương có mặt để cứu chữa những người bị thương, đồng thời đưa thi thể các liệt sĩ về khâm liệm và an táng tại khu đồi Bồng Bộng, thuộc xã Xuân Liên (cũ). Đó là thời khắc đau thương nhưng cũng khắc ghi tinh thần đoàn kết, nghĩa tình của quân và dân trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt.

Năm tháng qua đi, chiến tranh đã lùi xa, song Bãi Dừa vẫn luôn là địa chỉ đỏ trong hành trình giáo dục truyền thống cách mạng của Hà Tĩnh. Những đoàn cựu chiến binh, đoàn viên, thanh niên, học sinh thường xuyên trở về nơi đây để dâng hương tưởng niệm, nghe kể về những người lính đã hóa thân vào cát biển.

Địa chỉ đỏ vun đắp truyền thống yêu nước

Hơn nửa thế kỷ sau ngày trận địa pháo Bãi Dừa chìm trong khói lửa, ký ức về sự hy sinh anh dũng của 20 cán bộ, chiến sĩ Đại đội Pháo binh 45 vẫn vẹn nguyên trong lòng người dân địa phương. Từ sự tri ân đối với những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc, chính quyền và nhân dân xã Cổ Đạm đã chung sức xây dựng Khu tưởng niệm các liệt sĩ Đại đội Pháo binh 45 ngay trên mảnh đất lịch sử, để nơi đây trở thành điểm tựa ký ức và là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng.

Lãnh đạo tỉnh Hà Tĩnh dâng hương tưởng nhớ 20 liệt sĩ đã hi sinh tại Trận địa pháo Bãi Dừa.

Được khởi công từ tháng 6/2025, công trình có tổng kinh phí đầu tư gần 10 tỷ đồng trong giai đoạn 1, từ nguồn ngân sách nhà nước và sự chung tay đóng góp của các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp cùng những người con quê hương.

Trên diện tích hơn 3.000 m², khu tưởng niệm từng bước được hoàn thiện với các hạng mục như nhà tưởng niệm, nhà bia khắc tên 20 liệt sĩ, gác chuông, nhà soạn lễ, hệ thống giao thông nội bộ, điện chiếu sáng và nhiều công trình phụ trợ khác. Không gian trang nghiêm, hài hòa giữa thiên nhiên và kiến trúc đã góp phần tôn vinh sự hy sinh của các anh hùng liệt sĩ, đồng thời tạo điểm đến ý nghĩa cho các hoạt động về nguồn.

Ông Nguyễn Văn Tuấn, Chủ tịch UBND xã Cổ Đạm cho biết, việc xây dựng khu tưởng niệm không chỉ nhằm tri ân các liệt sĩ Đại đội Pháo binh 45 mà còn góp phần gìn giữ những giá trị lịch sử của vùng đất Bãi Dừa, giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần cách mạng cho các thế hệ hôm nay và mai sau. Trong thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục huy động các nguồn lực để đầu tư thêm nhiều hạng mục như quảng trường, hồ sen, phù điêu tái hiện trận chiến và các công trình cảnh quan, từng bước hoàn thiện quần thể di tích xứng tầm với giá trị lịch sử của "tọa độ lửa" năm xưa.

Dấu mốc quan trọng trong hành trình gìn giữ ký ức ấy là lễ tri ân các liệt sĩ Đại đội Pháo binh 45 gắn với sự kiện đón nhận Bằng xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh cho trận địa pháo Bãi Dừa. Không chỉ ghi nhận những giá trị lịch sử của di tích, sự kiện còn là lời nhắc nhở về đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", khơi dậy niềm tự hào dân tộc và trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc gìn giữ, phát huy những giá trị mà cha ông đã đánh đổi bằng máu xương để vun đắp.

Người dân dâng hương tưởng niệm các liệt sĩ.

Mỗi dịp tháng Bảy tri ân, không gian khu di tích lại nghi ngút khói hương. Thân nhân liệt sĩ, đồng đội cũ và người dân thành kính tưởng nhớ những người đã ngã xuống. Những câu chuyện về tinh thần quả cảm, về tình đồng chí, đồng đội vẫn được truyền lại như một ngọn lửa không bao giờ tắt.

Ngày nay, Bãi Dừa không chỉ là chứng nhân của một giai đoạn lịch sử hào hùng mà còn là biểu tượng của ý chí kiên cường, lòng yêu nước và tinh thần sẵn sàng hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc. Tiếng sóng biển vẫn miệt mài vỗ vào bờ như lời tri ân gửi tới những người lính năm xưa.

Khúc tráng ca của 20 cán bộ, chiến sĩ Đại đội Pháo binh 45 sẽ mãi vang vọng cùng thời gian, nhắc nhở các thế hệ hôm nay và mai sau biết trân trọng giá trị của hòa bình, gìn giữ thành quả mà cha anh đã đánh đổi bằng máu xương và tiếp tục vun đắp quê hương, đất nước ngày càng giàu mạnh.

Nguyễn Sơn - Đức Đồng