Kỳ I: Thần tốc với tất cả tấm lòng

Quy tập hài cốt liệt sĩ được tìm thấy tại Công viên Lê Thị Riêng (Thành phố Hồ Chí Minh).

Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng vừa ký Công điện số 45/CĐ-TTg ngày 8/7/2026 về việc đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Thủ tướng chỉ đạo: Đẩy mạnh công tác thông tin, tuyên truyền nhằm lan tỏa ý nghĩa, tầm quan trọng đặc biệt của Chiến dịch 500 ngày đêm, huy động mọi nguồn lực, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, các tầng lớp nhân dân, cộng đồng doanh nghiệp... Tập trung phân tích, đối chứng tư liệu lịch sử và khai thác thông tin từ nhân chứng để mở rộng phạm vi khoanh vùng, thăm dò, tìm kiếm…

Chạy đua với thời gian

Những ngày qua, thông qua tài liệu lưu trữ, di vật, nhân chứng… không ít thông tin về liệt sĩ được khơi mở, nhờ thế mà cơ quan chức năng, gia đình có căn cứ để tiếp tục các bước xác minh. Liệt sĩ Huỳnh Văn Quên - sau 58 năm mong ngóng, một số thân nhân của liệt sĩ Quên đã được Công an xã Vàm Cỏ, tỉnh Tây Ninh đưa đi lấy mẫu ADN để đối chiếu với mẫu ADN của hài cốt liệt sĩ Huỳnh Văn Quên (có kèm di vật) được tìm thấy tại Công viên Lê Thị Riêng, phường Hòa Hưng, Thành phố Hồ Chí Minh. Kể từ khi có thông tin tìm thấy hài cốt liệt sĩ Huỳnh Văn Quên, gia đình ông Huỳnh Văn Nhỏ (người nhận thân nhân của liệt sĩ Quên) tại xã Vàm Cỏ đứng ngồi không yên, mong ngóng đến ngày được nhận thông tin đã trông đợi quá lâu. Được biết, Ban Chỉ đạo 515 Thành phố Hồ Chí Minh đã trực tiếp làm việc với Bệnh viện Vinmec để tổ chức lấy mẫu ADN, phục vụ xét nghiệm và đối chứng.

Giữa cái nắng như cháy da thịt của những ngày tháng 7, nhiều đội quy tập ở các tỉnh, thành phố cũng gấp rút thực hiện nhiệm vụ. Khắp cả nước, hàng chục đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ với không khí khẩn trương, “vượt nắng thắng mưa” tìm kiếm dưới tầng đất sâu và vỡ òa xúc động. Các cơ quan chức năng đang tiếp tục kết nối với các cá nhân cung cấp thông tin, kết hợp tư liệu, kỷ vật, bản đồ, hình ảnh, định vị, mẫu sinh phẩm và các nguồn thông tin có giá trị phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ; phát huy vai trò của cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử, thân nhân liệt sĩ, cộng đồng và thế hệ trẻ tham gia Chiến dịch. Tất cả đều vì mục tiêu xác định chính xác danh tính liệt sĩ, đáp ứng mong mỏi của gia đình sau nhiều năm chờ đợi.

Trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía bắc, địa bàn Hà Giang, nay là tỉnh Tuyên Quang, là một trong những chiến trường ác liệt nhất. Có 16 sư đoàn, 4 lữ đoàn cùng lực lượng vũ trang địa phương tham gia chiến đấu bảo vệ biên cương. Nhiều cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh. Tại điểm cao 400, xã Thanh Thủy, tỉnh Tuyên Quang, cán bộ, chiến sĩ Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ (Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Tuyên Quang) đang băng rừng, vượt núi thực hiện nhiệm vụ. Dù phải dựng lán giữa rừng sâu, sinh hoạt trong điều kiện còn nhiều thiếu thốn, cán bộ, chiến sĩ vẫn kiên trì bám địa bàn. Một mũi khác của đội tìm kiếm tiếp cận điểm cao 685, thuộc thôn Nậm Ngặt, xã Thanh Thủy. Tại đây, công tác tìm kiếm cũng là một cuộc chạy đua với thời gian, với những dấu tích đang mất dần. Bởi trên những sườn núi cao, khe sâu, khí hậu biên giới khắc nghiệt, chậm ngày nào là cơ hội tìm kiếm sẽ càng trở nên khó khăn. Khi những phần hài cốt được tìm thấy dưới lớp đất đá là một khoảnh khắc nấc nghẹn. Vì các chiến sĩ biết mình vừa chạm vào một phần xương máu của Tổ quốc bằng tất cả lòng tôn kính, trách nhiệm và sự tri ân của những người lính hôm nay.

Mong đợi khôn nguôi

Hòa cùng không khí khẩn trương tìm kiếm, quy tập, ở nhiều địa phương công tác lấy mẫu sinh phẩm ADN của thân nhân liệt sĩ cũng được thực hiện nhanh chóng. Hy vọng và mong mỏi, chị Trần Thị Quỳnh đã đưa mẹ mình là bà Đinh Thị Thanh (phường Việt Trì, tỉnh Phú Thọ) đi lấy mẫu ADN để đối chiếu với mẫu của liệt sĩ Đinh Văn Thắng, đơn vị C12-E2-S4- Quân khu 9 (đang được an táng tại Nghĩa trang An Biên, tỉnh An Giang). Bà Thanh xúc động chia sẻ: “Gia đình chúng tôi đã đi tìm bốn năm nay, gõ cửa nhiều đơn vị. Hy vọng khi đối chiếu, mọi thứ trùng khớp để gia đình có thể đón anh trai tôi về an táng tại quê nhà”. Do gia đình neo người, mẹ sức khỏe yếu, nên chị Quỳnh đã tháp tùng mẹ vào An Giang, Quảng Trị và nhiều nơi khác để tìm kiếm thông tin. “Tôi thường xuyên theo dõi các thông tin và thấy mỗi ngày lại tìm thêm được các hài cốt liệt sĩ, cất bốc, làm các thủ tục an táng. Điều đó đã và đang thắp lên hy vọng cho tôi và gia đình!”, chị Quỳnh chia sẻ.

Chung tâm sự sau khi lấy mẫu, bà Hoàng Thị Thùy Dương, em gái liệt sĩ Hoàng Văn Thìn (nguyên quán: Văn An, Hà Quảng, Cao Bằng), hiện sinh sống tại thôn 4, xã Khánh Vĩnh, tỉnh Khánh Hòa cho biết: “Anh trai tôi đi bộ đội từ năm 18 tuổi và hy sinh năm 1968. Tôi may mắn được cựu chiến binh Đào Thiện Sính kết nối, nên biết được anh trai mình đang ở nghĩa trang Dương Minh Châu, tỉnh Tây Ninh. Giờ mong ngóng từng ngày được đưa anh trai trở về quê hương”.

Ngay sau khi Chiến dịch 500 ngày đêm được phát động, dưới sự chỉ đạo quyết liệt của Ban Chỉ đạo Quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, các bộ, ngành, ban chỉ đạo địa phương, cơ quan, đơn vị... đã chủ động, tích cực vào cuộc, tập trung triển khai thực hiện các nhiệm vụ, giải pháp đề ra và đạt được những kết quả bước đầu tích cực. Tuy nhiên, sau hàng chục năm, giờ đây việc tách chiết ADN gặp rất nhiều khó khăn. Trong khi đó, các nhân chứng và chính thân nhân trực hệ có thể cung cấp mẫu đối chứng đang ngày càng mai một, khiến cho hành trình trả lại tên cho các liệt sĩ thiếu thông tin càng phải chạy đua với thời gian. Theo thống kê, cả nước có khoảng 1,2 triệu liệt sĩ, hơn 900 nghìn hài cốt đã được quy tập về các nghĩa trang, trong đó khoảng 300 nghìn phần mộ chưa xác định được danh tính. Hàng trăm nghìn gia đình vẫn đang ngày đêm mong chờ thông tin về phần mộ người thân.

Theo Thiếu tướng Đoàn Quang Hòa, Cục trưởng Chính sách-Xã hội (Tổng cục Chính trị), Chánh Văn phòng Ban Chỉ đạo Quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, ngay từ khi phát động Chiến dịch, các ban chỉ đạo quân khu, quân đoàn và địa phương đã tháo gỡ khó khăn, bảo đảm các nhiệm vụ được triển khai liên tục, đồng bộ. Chiến dịch 500 ngày đêm tập trung đồng thời vào cả hai nhiệm vụ: Tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Mục tiêu không chỉ là đưa các anh trở về nghĩa trang mà còn phải cố gắng trả lại tên tuổi cho các liệt sĩ.

Chìa khóa xác định danh tính

Việc xác định ADN có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong công tác xác định danh tính liệt sĩ, bởi đây là phương pháp khoa học có độ tin cậy cao nhất hiện nay để xác nhận mối quan hệ huyết thống. Trong thời gian tới, cần tăng cường kiểm soát chất lượng mẫu ADN, tự động hóa trong nghiền mẫu, tách chiết ADN cũng như áp dụng công nghệ tiên tiến trong phân tích và có hệ thống phần mềm dữ liệu đối sánh với mẫu ADN thân nhân, tất cả vì mục tiêu làm sao có được kết quả chính xác nhất có thể. Theo TS Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), cho tới nay, phương pháp giám định ADN hài cốt liệt sĩ truyền thống chủ yếu dựa trên các chỉ thị ADN ty thể. Mặc dù đã mang lại nhiều kết quả quan trọng, nhưng vẫn gặp khó khăn đối với các mẫu hài cốt đã chôn cất hàng chục năm do ADN bị phân mảnh, phân hủy nghiêm trọng hoặc tồn tại với hàm lượng rất thấp. Bên cạnh đó, sẽ khó có thể kết luận được nếu thiếu các thông tin thực chứng khi so khớp trên diện rộng. Với công nghệ giám định ADN thế hệ mới NGS-SNP, có thể phân tích đồng thời hàng nghìn chỉ thị SNP trên toàn bộ hệ gen từ lượng ADN rất nhỏ và bị tổn thương nặng, qua đó nâng cao đáng kể khả năng xác định quan hệ huyết thống, kể cả khi chỉ còn thân nhân ở thế hệ xa và không bị giới hạn chỉ theo dòng mẹ. Công nghệ này cũng có độ chính xác cao, khả năng tự động hóa lớn và phù hợp định hướng xây dựng cơ sở dữ liệu ADN quy mô quốc gia.

500 ngày đêm bám rừng, bám núi, lần theo dấu ấn của ký ức, của những mạch ngầm lịch sử, hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ cũng chính là hành trình cả hệ thống chính trị nhập cuộc, tiếp nối đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, tri ân những anh hùng, liệt sĩ. Chừng nào còn có những người con của Tổ quốc chưa được trở về với tên tuổi, quê hương, chừng đó hành trình 500 ngày đêm vẫn còn được tiếp nối bằng quyết tâm, trách nhiệm và tấm lòng của cả dân tộc.

(Còn tiếp)

Bài và ảnh: Văn Học - Thế Anh