Bắc Ninh: Nhân chứng lịch sử dẫn lối hành trình quy tập liệt sĩ

Giữa những ngày tháng Bảy, chúng tôi cùng cán bộ Ban Chỉ huy quân sự phường Phượng Sơn đến thôn Cống, xã Kiên Lao, nơi có hai ngôi mộ liệt sĩ. Đi qua những con đường đèo dốc, chúng tôi được anh Đặng Văn Minh dẫn qua khu đất vườn đồi phủ màu xanh cây trái. Ít ai ngờ rằng, suốt nhiều năm qua, nơi đây đã trở thành chốn yên nghỉ của hai người lính đã ngã xuống vì Tổ quốc.

Đại diện Ban Chỉ huy quân sự phường Phượng Sơn và anh Đặng Văn Minh viếng 2 ngôi mộ liệt sĩ.

Đứng trước hai ngôi mộ đất đã nhuốm màu thời gian, anh Đặng Văn Minh, ở tổ dân phố Thống Nhất, phường Phượng Sơn cùng cán bộ Ban Chỉ huy quân sự phường nhẹ nhàng thắp những nén tâm hương. Hai ngôi mộ vẫn còn nguyên bia đá. Trên đó ghi rõ: Liệt sĩ Dương Văn Peng, sinh năm 1934, quê quán Nang Đại, Châu Sơn Mỹ, tỉnh Sơn La, hy sinh 23/1/1957 và Liệt sĩ Đinh Văn Tốt, sinh năm 1936, quê quán Sơn Tòng, Sơn Hà, tỉnh Quảng Ngãi, hy sinh ngày 16/4/1962. Theo anh Minh, hơn chục năm trước, khi mua lại khu vườn này, gia đình đã thấy hai ngôi mộ nằm lặng lẽ trên sườn đồi. Từ đó đến nay, gia đình vẫn đều đặn chăm nom, hương khói như người thân.

Anh Minh kể, theo các bậc cao niên địa phương, khu vực này trước đây có một bệnh xá quân y nằm dưới khu vực lòng hồ Bầu Lầy, cách hai ngôi mộ chừng 500 m (khi đó hồ chưa được xây dựng, đáy hồ chỉ là khe suối nhỏ). Những chiến sĩ bị thương nặng trong chiến tranh có thể đã qua đời tại đây rồi được an táng trên ngọn đồi này.

Nhiều năm trăn trở, anh Minh từng nghĩ sẽ tìm cách báo tin cho cơ quan chức năng, song cuộc sống bộn bề khiến dự định ấy chưa thể thực hiện. Đến khi biết về Chiến dịch “500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, ngày 9/7, anh Minh chủ động liên hệ với các cơ quan quân sự để cung cấp thông tin. “Các chú, các bác đã hy sinh vì đất nước. Gia đình tôi chỉ mong cơ quan chức năng sớm xác minh, đưa các liệt sĩ về nơi an nghỉ trang trọng hơn hoặc tìm được thân nhân để người nhà đón các bác về quê”, anh Minh chia sẻ.

Cùng tâm trạng như thế, thương binh Nguyễn Xuân Dậu (sinh năm 1941), thôn Yên Mỹ 3, xã Lạng Giang luôn đau đáu nhớ về những đồng đội đã nằm lại trên đỉnh Pa Thí của nước bạn Lào. Năm 1965, ông lên đường nhập ngũ, chiến đấu trong đơn vị trinh sát đặc công thuộc Bộ Tư lệnh 959. Ba năm sau, ông tham gia trận đánh lịch sử vào cứ điểm ra đa Pa Thí, “mắt thần” của không quân Mỹ trên đất Lào. Đây là một trạm ra đa chỉ huy không quân nằm ở độ cao trên 1.700 m, được bao bọc bởi những vách núi dựng đứng và được Mỹ coi là “bất khả xâm phạm”, có nhiệm vụ chỉ huy máy bay ném bom toàn bộ Đông Dương, trọng tâm là miền Bắc Việt Nam.

Trên thực tế, nhiều thông tin quan trọng về vị trí chôn cất liệt sĩ hiện nay không còn. Sau hàng chục năm, địa hình thay đổi, dấu tích chiến tranh bị xóa mờ, nhân chứng trực tiếp cũng ngày càng ít đi. Vì vậy, ký ức của những cựu chiến binh từng chiến đấu, của những người dân từng chứng kiến hoặc lưu giữ thông tin trở thành nguồn tư liệu vô cùng quý giá.

Để tiếp cận mục tiêu, lực lượng đặc công phải bí mật bám địa bàn, trinh sát suốt nhiều tháng trời. Đêm 11/3/1968, các hướng, mũi bí mật luồn sâu, leo qua những vách đá dựng đứng tiếp cận sát mục tiêu. 3 giờ 45 phút, các lực lượng được lệnh nổ súng. Trưa 12/3, liên quân Lào - Việt đã làm chủ hoàn toàn căn cứ Pa Thí, trạm radar bị phá hủy hoàn toàn. Nhưng trong mũi tiến công của ông Dậu gồm 19 chiến sĩ, phần lớn đã anh dũng hy sinh. Ông Dậu bị thương nặng với tỷ lệ thương tật 81%, là một trong số ít người sống sót trở về.

Sau chiến tranh, cùng với các đồng đội nhiều lần quay trở lại tỉnh Hủa Phăn (Lào) để tìm kiếm hài cốt đồng đội. Những chuyến đi đầy gian nan, địa hình núi cao, vực sâu, dấu tích chiến tranh đã bị xóa nhòa. Có nơi tìm được hài cốt nhưng không thể xác định chính xác danh tính vì nhiều đơn vị cùng tham gia chiến đấu.

Dẫu vậy, bằng ký ức của người trong cuộc, những sơ đồ tác chiến được lưu giữ trong trí nhớ và sự kiên trì không mệt mỏi, năm 2017, ông Dậu cùng đồng đội đã đưa được 2 hài cốt liệt sĩ trở về quê hương. Đến năm 2025, mặc dù tuổi cao, sức yếu ông vẫn cùng đồng đội và Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ tỉnh Bắc Ninh phối hợp các đơn vị nước bạn Lào tìm kiếm được 11 hài cốt liệt sĩ. Với ông, hành trình tìm kiếm đồng đội là trách nhiệm, nghĩa tình của người lính với những người đã ngã xuống.

Những câu chuyện như của ông Nguyễn Xuân Dậu hay gia đình anh Đặng Văn Minh cho thấy giá trị đặc biệt của các nhân chứng lịch sử và quần chúng Nhân dân trong công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là hành trình đi ngược thời gian, lần tìm những ký ức đã lùi xa hàng chục năm. Nhưng trên hành trình ấy luôn có những cựu chiến binh đau đáu tìm đồng đội, những nhân chứng lịch sử lưu giữ ký ức chiến tranh, những người dân gìn giữ từng ngôi mộ chưa xác định được thông tin. Chính họ đang góp phần thắp sáng thông tin giúp các Anh hùng liệt sĩ sớm được trở về với quê hương, gia đình. Đó cũng là ý nghĩa nhân văn sâu sắc mà Chiến dịch 500 ngày đêm đang lan tỏa.

Bài, ảnh: Trung Anh