'Kiềng ba chân' để bảo vệ trẻ em trên không gian số

Biện pháp "ba không" sẽ là chìa khóa hữu hiệu dập tắt động lực của những nhà sáng tạo nội dung bẩn. (Ảnh được tạo với sự hỗ trợ của AI)

Trong bài viết trước, Báo Nhân Dân đã nêu lên hiện tượng "câu view bất chấp" của một số "nhà sáng tạo nội dung" trên các nền tảng mạng xã hội. Nhiều nhà nghiên cứu cũng như độc giả đã chia sẻ sự đồng tình với nhóm tác giả, đồng thời bày tỏ băn khoăn về việc thiếu các chế tài nhằm ngăn chặn những nội dung nêu trên.

Doanh nghiệp, cá nhân cần sử dụng và khai thác mạng xã hội có trách nhiệm

Với tư cách là một người trẻ có thói quen sử dụng mạng xã hội, chị Trần Yến Nhi (22 tuổi, Gia Lâm, Hà Nội) cho rằng mục đích cuối cùng của những người livestream với nội dung tiêu cực như thế là để kiếm tương tác và nhận tiền tài trợ.

Vì vậy, cách giải quyết hiệu quả nhất chính là sự tẩy chay quyết liệt từ cộng đồng bằng cách không xem, không bình luận và không ủng hộ tiền bạc. Chị Yến Nhi cũng kiến nghị các nhà mạng cần sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tự động nhận diện và ngắt sóng ngay lập tức các livestream mang tính bạo lực, tiêu cực thay vì chờ đợi báo cáo từ người dùng, đồng thời cần có quy định nghiêm ngặt hơn về tính năng nhận tiền để kiểm soát nguồn thu từ nội dung độc hại.

Thầy giáo Hoàng Đức Mạnh (Trường trung học cơ sở Mạc Đĩnh Chi) cũng nhấn mạnh rằng quản lý không nên chỉ là cấm đoán mà cần sự đồng hành, giáo dục kỹ năng số để học sinh có tư duy phản biện, biết đặt câu hỏi phản biện trước những nội dung giật gân thay vì mù quáng làm theo. Anh cũng đề nghị các nền tảng mạng xã hội phải chịu trách nhiệm lớn hơn trong việc hạn chế lan truyền nội dung bạo lực, tự gây tổn hại và cần hoàn thiện cơ chế bảo vệ trẻ em như kiểm soát độ tuổi và minh bạch trong việc đề xuất nội dung.

Chị Hương Giang mong muốn có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình và nhà trường trong việc giáo dục kỹ năng sử dụng mạng an toàn cho học sinh. (Ảnh: Nhân vật cung cấp)

Nỗi lòng của những người làm cha mẹ cũng không kém phần trăn trở trước vấn nạn này. Chị Nguyễn Hương Giang (phụ huynh học sinh, phường Hai Bà Trưng, Hà Nội), chia sẻ rằng cá nhân chị khi gặp những nội dung nói tục, kích động hay cổ súy hành vi lệch chuẩn sẽ lập tức chặn tài khoản và báo cáo vi phạm.

Tuy nhiên, điều quan trọng hơn mà chị thực hiện là coi đó như một cơ hội để trò chuyện với con, giải thích vì sao những nội dung đó không phù hợp để giúp con hình thành tư duy chọn lọc.

Trước sự bủa vây của các nội dung livestream độc hại, anh Nguyễn Gia Đoàn Tú (xã Gia Lâm, Hà Nội) thì cho rằng cần có những chế tài cụ thể để nghiêm trị những hành vi lan truyền, cổ súy nội dung lệch lạc thay vì chỉ dừng lại ở các biện pháp kỹ thuật thông thường. Anh mong muốn các cơ quan chức năng cần sớm ban hành luật quy định về nội dung truyền tải trên mạng xã hội để có những chế tài thích đáng những người dùng mạng xã hội cố tình phát tán các thông tin tiêu cực lên các nền tảng số.

Trong phạm vi gia đình, anh Đoàn Tú cũng duy trì quy định khá nghiêm ngặt bằng cách hạn chế con dùng điện thoại trước khi bước vào cấp học trung học phổ thông và thường xuyên kiểm tra bất chợt nội dung các chương trình TV mà con xem ở nhà để ngăn chặn mọi rủi ro.

Đồng quan điểm về trách nhiệm của các nền tảng công nghệ, anh Nguyễn Hồng Linh, nhân viên văn phòng tại Hà Nội chỉ ra một “lỗ hổng thuật toán” nguy hiểm: Các hệ thống hiện nay thường ưu tiên xuất hiện trên trang chủ gợi ý dựa theo tiêu chí lượt tương tác, lượt xem, lượt thích và lượt chia sẻ. Điều này vô tình cổ xúy cho những nội dung “bẩn”, giật gân và các thách thức nguy hiểm phát triển mạnh vì khả năng kích thích sự tò mò của đám đông.

Biên đạo múa, nhà sáng tạo nội dung Bùi Công Minh. (Ảnh: Nhân vật cung cấp)

Anh Bùi Công Minh, hiện đang là biên đạo múa và nhà sáng tạo nội dung trên nền tảng xã hội, chia sẻ công việc của bản thân gắn liền với nghệ thuật, sáng tạo và truyền cảm hứng thông qua những sản phẩm về nhảy múa, du lịch, trải nghiệm và những câu chuyện tích cực trong cuộc sống.

Với vai trò là người thường xuyên trực tiếp thực hiện phát sóng livestream, anh Công Minh nhận định: Các nhà sáng tạo nội dung trên nền tảng xã hội cũng cần ý thức rằng mỗi nội dung mình đăng tải đều có thể tác động đến rất nhiều người. Khi đã có sức ảnh hưởng thì càng phải có trách nhiệm với cộng đồng, do vậy người khai thác "sức mạnh" từ mạng xã hội không nên đánh đổi sức khỏe, danh dự hay những giá trị đạo đức chỉ để đổi lấy vài phút nổi tiếng.

Để kiểm soát hiệu quả mạng xã hội trong kỷ nguyên số

Trên thực tế, nhiều quốc gia trên thế giới đã và đang có những động thái mạnh mẽ để bảo vệ giới trẻ, thế hệ tương lai của đất nước. Mới đây nhất, chính phủ Anh vừa công bố kế hoạch áp dụng lệnh giới nghiêm mặc định từ nửa đêm đến 6 giờ sáng đối với người dùng mạng xã hội từ 16-17 tuổi.

Trong khung giờ này, các ứng dụng như Instagram, Facebook… tự động khóa lại, trừ khi người dùng chủ động thay đổi cài đặt. Ngoài ra, các tính năng như tự động phát video hay cuộn nội dung vô hạn cũng sẽ tắt theo mặc định. Bộ trưởng Công nghệ Anh Liz Kendall nhấn mạnh, các biện pháp mới nhằm tránh tình trạng thanh-thiếu niên lứa tuổi 16-17 tiếp cận mạng xã hội mà thiếu những cơ chế bảo vệ cần thiết. Tháng trước, London đã ban hành lệnh cấm các trang mạng xã hội như Snapchat, TikTok, YouTube, Instagram và Facebook đối với người dưới 16 tuổi, những thay đổi dự kiến sẽ có hiệu lực vào đầu năm 2027.

Ngoài Anh thì Ủy ban châu Âu (EC) cũng đã chính thức yêu cầu Tập đoàn công nghệ Meta thực hiện các thay đổi đối với Facebook và Instagram. Các nhà lập pháp EU cáo buộc Meta đã lạm dụng các tính năng như "cuộn trang vô tận" và thông báo đẩy liên tục để khai thác điểm yếu tâm lý, nhằm giữ chân người dùng trên nền tảng trong thời gian dài.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Quang Diệu, Giám đốc Trung tâm công nghệ và chuyển đổi số-Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh. (Ảnh nhân vật cung cấp)

Động thái trên của nhiều nước có thể là một gợi ý để các cơ quan quản lý tại Việt Nam tham khảo, áp dụng.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Quang Diệu, Giám đốc Trung tâm công nghệ và chuyển đổi số-Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, động thái trên của EC đã chỉ đích danh và giải phẫu thành công cơ chế thao túng tâm lý của “nền kinh tế chú ý”.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Quang Diệu cũng khẳng định: Phán quyết phản ánh sự phá sản của mô hình “tự điều chỉnh” mà các nền tảng mạng xã hội luôn viện dẫn. Ví dụ như lâu nay, Meta thường đẩy trách nhiệm bảo vệ cho người dùng thông qua các công cụ quản lý thời gian trên màn hình. Tuy nhiên, dưới lăng kính của Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA), EC coi đây chỉ là hình thức “tuân thủ mang tính đối phó” khi các lời nhắc nghỉ ngơi hiện tại dễ dàng bị tắt bỏ chỉ bằng một thao tác của người sử dụng, không tạo ra lực cản hay các “áp chế” đủ mạnh để kích hoạt lại tư duy của người sử dụng.

Đồng thời, các công cụ kiểm soát của phụ huynh cũng thất bại do sự bất đối xứng về mặt kỹ thuật, khi cha mẹ hiếm khi có đủ thời gian và kiến thức để điều hướng hay quản lý bằng các phần mềm khi nó quá phức tạp.

Bằng việc buộc Meta vô hiệu hóa tính năng cuộn vô hạn theo mặc định, yêu cầu người dùng phải chủ động tham gia và thiết lập các “tín hiệu dừng” thực sự, Châu Âu đang tái thiết lập quyền tự quyết kỹ thuật số. Điều này tạo tiền đề thực tiễn cho việc thông qua Đạo luật Công bằng Kỹ thuật số (DFA) vào cuối năm 2026, chuyển đổi môi trường Internet từ việc “lãng phí” thời gian sang hỗ trợ các mục tiêu có chủ đích của con người, vì sự nhân văn của nhân loại.

Vì một không gian mạng kết nối, sáng tạo và phù hợp với bản sắc văn hóa Việt Nam

Trước những thách thức về thao túng tâm lý và nội dung độc hại đang ngày càng bùng nổ trên không gian mạng, đặc biệt là các nền tảng của các tập đoàn công nghệ xuyên quốc gia, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Quang Diệu cho biết: Việt Nam đã xây dựng một hệ sinh thái pháp lý mang tính đặc thù cao.

Nếu Liên minh Châu Âu tập trung quản lý cấu trúc thuật toán theo hướng dự báo tình huống sử dụng, thì Việt Nam chọn cách tiếp cận răn đe mạnh mẽ thông qua định danh danh tính số, kiểm soát nội dung sau khi phát sinh và các giới hạn cứng mang tính hành chính.

Thứ nhất, cuộc cách mạng xóa bỏ tính ẩn danh của người dùng trên không gian số. Thông qua Nghị định 147/2024/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 25/12/2024, Việt Nam bắt buộc toàn bộ người dùng phải xác thực tài khoản mạng xã hội bằng số điện thoại chính chủ hoặc số định danh cá nhân thông qua hệ thống VNeID.

Những tài khoản ảo hoặc từ chối xác thực sẽ bị hạn chế quyền tương tác, bao gồm đăng bài, bình luận, chia sẻ hay livestream, và bị hạ cấp xuống trạng thái chỉ được xem nội dung. Đây là rào cản hiệu quả, góp phần trực tiếp triệt tiêu các chiến dịch sử dụng tài khoản ảo để “bơm đẩy” các tương tác độc hại hoặc thao túng thông tin quy mô lớn.

Thứ hai, để đối phó với thiết kế gây nghiện và bảo vệ trẻ em, Việt Nam đã đề ra các biện pháp can thiệp trực tiếp thay vì chờ nền tảng tự đánh giá rủi ro đối với trẻ em. Trẻ em dưới 16 tuổi không được phép tự tạo tài khoản độc lập mà phải đăng ký dưới sự giám hộ của cha mẹ.

Bên cạnh đó, thời gian gần đây các dự thảo pháp lý bổ đã đề xuất “khóa tương tác” hoàn toàn đối với nhóm tuổi này, nghĩa là trẻ dưới 16 tuổi có khả năng chỉ được xem nội dung phân phối an toàn mà không được phép bình luận hay bày tỏ cảm xúc công khai.

Đối với trò chơi điện tử trực tuyến, pháp luật quy định giới hạn thời gian cứng, người dưới 18 tuổi chỉ được chơi tối đa 60 phút cho một trò chơi và không quá 180 phút mỗi ngày cho tổng tất cả các game. Khi đó, các nhà cung cấp buộc phải thiết lập hệ thống tự động ngắt kết nối và hiển thị cảnh báo sức khỏe khi hết giờ.

Những nội dung livestream không phù hợp với thuần phong mỹ tục và bản sắc văn hóa của Việt Nam cần phải được loại bỏ khỏi không gian mạng, bảo đảm cho sự lan tỏa của những giá trị tốt đẹp tới người dùng internet. (Ảnh: MINH DUY)

Thứ ba, về quản trị thuật toán, cơ quan chức năng của Việt Nam đã sử dụng quyền lực thực thi pháp luật để quản lý các tình huống thực tiễn. Điển hình là cuộc thanh tra TikTok năm 2023, Bộ Thông tin và Truyền thông đã chỉ ra các vi phạm khi nền tảng sử dụng thuật toán tạo xu hướng mà “bất chấp” hậu quả. Các nền tảng bị buộc phải công khai quy trình phân phối nội dung, không được dùng thuật toán lách luật, và phải gỡ bỏ nội dung vi phạm trong vòng tối đa 24 giờ.

Ngoài ra, Chương trình quốc gia theo Quyết định 830/QĐ-TTg ngày 01-6-2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình "Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng giai đoạn 2021-2025" cũng bắt buộc các nền tảng phải áp dụng thuật toán chặn lọc tự động nội dung bạo lực, hoặc các nội dung không phù hợp với lứa tuổi.

Trong thời gian tới, Việt Nam hoàn toàn có thể tham khảo và học tập các kinh nghiệm quản lý của Liên minh châu Âu (EU) đối với Meta (Facebook, Instagram). Tuy nhiên, việc áp dụng cụ thể cũng cần phải nội luật hóa phù hợp với hệ thống pháp luật và tình hình thực tế trong nước. Các cơ quan quản lý nhà nước (như Bộ Khoa học và Công nghệ; Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch…) có thể lồng ghép các quy định về trách nhiệm của nền tảng xuyên biên giới trong việc bảo vệ người dùng trẻ tuổi, giảm thiểu tác động tiêu cực và yêu cầu các mạng xã hội lớn đang hoạt động tại Việt Nam minh bạch hóa thuật toán trong đề xuất nội dung và cung cấp công cụ kiểm soát thời gian hiệu quả hơn cho người dùng Việt, đúng với thuần phong mĩ tục, đúng với bản sắc văn hóa Việt Nam.

Ngoài ra, cần có sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, gia đình và nhà trường, như cách một số quốc gia như Singapore đã làm. Anh Lê Quang Thành Nhân, 30 tuổi, hiện đang sống và làm việc tại đảo quốc Sư tử, chia sẻ: Việc xử lý vấn nạn này là kết quả của sự phối hợp nhịp nhàng theo mô hình “kiềng ba chân” giữa chính quyền, nhà trường và gia đình cùng với các nền tảng công nghệ. Trong khi chính quyền có các quy định nghiêm khắc đối với nội dung kích động bạo lực hoặc gây ảnh hưởng trật tự xã hội, thì nhà trường và gia đình lại chú trọng giáo dục kỹ năng mạng và định hướng sử dụng internet có trách nhiệm cho trẻ.

Đồng tình với quan điểm này anh Nguyễn Anh Tùng, một phụ huynh của 3 con ở Hà Nội cũng cho rằng trong kỷ nguyên số, việc ngăn cấm trẻ tiếp xúc với internet là cách làm cực đoan, bởi internet là một kho tàng tri thức mở vô tận và mạng xã hội là một công cụ hữu hiệu.

Theo anh Anh Tùng, việc cha mẹ tham gia các hoạt động giải trí và rèn luyện trí tuệ cùng con cái sẽ góp phần "tách" các em ra khỏi màn hình thiết bị di động. (Ảnh: Nhân vật cung cấp)

Thay vì cấm đoán cực đoan, anh Tùng thiết lập các quy định rõ ràng như giới hạn thời gian sử dụng chỉ từ 1-2 giờ mỗi ngày và tuyệt đối không để trẻ dùng thiết bị trong phòng riêng hay trước khi đi ngủ.

Bên cạnh đó, ngày nay có rất nhiều ứng dụng hỗ trợ quản lý truy cập cũng như sàng lọc an toàn để đồng hành quản lý các con. Đồng thời, cần hướng giới trẻ tới các hoạt động bên ngoài thiên nhiên, hạn chế tiếp xúc với màn hình ánh sáng xanh.

Còn nhớ, tháng 12/2025, Australia trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội khi Đạo luật sửa đổi An toàn trực tuyến chính thức có hiệu lực. Khi đó, chính phủ đã giải thích: mạng xã hội khiến trẻ em lo lắng hơn, dễ bị bắt nạt và bị tách khỏi trải nghiệm thực tế và tương tác gia đình. Giờ là lúc để sửa chữa những sai lầm.

Hồi tháng 12/2025, Australia đã trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới yêu cầu TikTok, YouTube, Snapchat và các mạng xã hội hàng đầu khác phải xóa tài khoản của những người dưới 16 tuổi nếu không sẽ đối mặt với mức phạt nặng. Indonesia cũng đã bắt đầu thực thi lệnh cấm sử dụng mạng xã hội đối với người dùng dưới 16 tuổi vào tháng 3 năm nay. Ngày 10/6, Bộ trưởng Văn hóa Canada, ông Marc Miller cũng đã trình Dự luật An toàn Kỹ thuật số, trong đó cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội và yêu cầu các chatbot trí tuệ nhân tạo (AI) phải hạn chế sản xuất nội dung độc hại.

MINH DUY