Sự chuyển hóa và bành trướng của tội phạm ở Đông Nam Á: Bài 1: Bảy năm dịch chuyển và lột xác

Tháng 4/2019, khi UNODC công bố báo cáo đánh giá mối đe dọa tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia (TOCTA) đầu tiên dành cho Đông Nam Á, bức tranh khu vực khi ấy vẫn xoay quanh những mảng tương đối quen thuộc: ma túy tổng hợp từ Tam giác Vàng, buôn người phục vụ bóc lột lao động và tình dục, buôn lậu động vật hoang dã. Bảy năm sau, khi công bố báo cáo TOCTA mới, điều đầu tiên UNODC muốn nhấn mạnh không phải là con số, mà là bản chất của sự thay đổi. Khu vực đã trải qua "một sự dịch chuyển phức tạp và sâu rộng", chủ yếu do sự bùng nổ của tội phạm dựa trên công nghệ số.

Từ hàng hóa sang dịch vụ đen

Thay đổi lớn nhất, theo UNODC, không nằm ở một loại tội phạm cụ thể nào, mà ở chính mô hình kinh doanh của tội phạm có tổ chức. Báo cáo năm 2019 mô tả các thị trường tội phạm như những dòng chảy hàng hóa tương đối tách biệt. Khi đó ma túy đi một tuyến, người bị buôn bán đi một tuyến khác, hàng giả đi một tuyến khác nữa. Báo cáo năm 2026 mô tả một thực tế khác hẳn, tội phạm có tổ chức tại Đông Nam Á ngày càng hướng tới cung cấp dịch vụ hơn là buôn bán hàng hóa đơn thuần, khi một phần ngày càng lớn doanh thu đến từ những hoạt động không đòi hỏi bất kỳ hàng hóa vật lý nào phải vượt biên giới, như lừa đảo qua mạng, cho thuê hạ tầng tội phạm, trung gian thanh toán số để rửa tiền.

Ma túy do Cảnh sát Philippines tịch thu ở tam giác biển Sulu-Celebes

Chính vì không cần vận chuyển hàng hóa vật lý, loại hình tội phạm mới này khó truy vết, khó tịch thu và khó quy trách nhiệm cho một cá nhân cụ thể so với buôn lậu truyền thống. Đây là lý do vì sao chỉ riêng thiệt hại từ các hình thức lừa đảo xuyên biên giới tại Đông Á, Đông Nam Á, Úc và New Zealand trong năm 2025 đã được ước tính từ 88 đến 114 tỷ USD, một con số mà báo cáo năm 2019 không có cơ sở để đưa ra, đơn giản vì ở thời điểm đó ngành công nghiệp lừa đảo trực tuyến của khu vực còn ở quy mô rất nhỏ so với hiện nay.

UNODC không trình bày sự "tiến hóa" này như một khối thống nhất, mà tách thành nhiều lát cắt có thể quan sát riêng biệt. Ba trong số đó nổi bật hơn cả vì mức độ mới mẻ so với báo cáo trước.

Trục thứ nhất là công nghệ. Báo cáo năm 2026 dành hẳn một chương riêng cho công nghệ, điều không tồn tại ở quy mô tương tự trong báo cáo 2019, phân tích cách tiền mã hóa, đặc biệt đồng USDT trên blockchain TRON, các nền tảng nhắn tin mã hóa, trí tuệ nhân tạo tạo sinh và kết nối vệ tinh Starlink đã tái cấu trúc hoàn toàn cách các mạng lưới lừa đảo vận hành. Nhiều vụ án đã xảy ra cho thấy các đường dây dùng công nghệ deepfake để lừa đảo, thậm chí để vượt qua chính các lớp xác thực sinh trắc học của ngân hàng để chiếm đoạt hàng triệu USD.

Trục thứ hai là địa bàn hoạt động. Báo cáo bổ sung một trọng tâm phân tích hoàn toàn mới là tam giác biển Sulu - Celebes (hay Sulu-Sulawesi), khu vực chưa từng được phân tích sâu trong báo cáo 2019. Tam giác này là vùng biển nối liền ba nước Indonesia, Malaysia và Philippines, nằm giữa đảo Borneo (khu vực Sabah của Malaysia và Kalimantan của Indonesia), quần đảo Sulu và đảo Mindanao (Philippines) và vùng biển Sulawesi/Celebes của Indonesia. Khu vực này từ lâu đã có vấn đề về an ninh hàng hải: cướp biển và bắt cóc đòi tiền chuộc gia tăng mạnh.

Ma túy do Cảnh sát Philippines tịch thu ở Sulu

Cảnh sát biển Việt Nam cũng từng nhiều lần cảnh báo tàu vận tải Việt Nam về nguy cơ cướp biển tại vùng Sulu-Celebes và đông Sabah. Một loạt kỷ lục thu giữ ma túy tại đây trong giai đoạn 2025 - 2026 có thể kể như: Indonesia tịch thu 2 tấn Methamphetamine giả nhãn trà (tháng 5/2025); Malaysia thu hơn 3 tấn Methamphetamine, Ketamine tại Sabah (đầu năm 2026); Philippines thu 1,5 tấn Methamphetamine đóng túi trà tại Zambales (tháng 6/2025). Các nhóm tội phạm 14K, Sun Yee On được cho là có liên quan trong các vụ này để đưa ma túy sang Úc, New Zealand. Nhưng sự dịch chuyển địa bàn không chỉ diễn ra ở đó. Ngay trong năm 2026, khi Campuchia siết chặt trấn áp tội phạm sử dụng công nghệ cao, nhiều nhóm tội phạm đã nhanh chóng chuyển địa bàn sang Lào, dựng công ty bình phong để tiếp tục vận hành đường dây đánh bạc xuyên biên giới, một diễn biến mà Công an Việt Nam đã ghi nhận và liên tục triệt phá.

Trục thứ ba là phương thức hoạt động. Ranh giới giữa cờ bạc bất hợp pháp, lừa đảo qua mạng và đầu tư núp bóng hợp pháp, vốn được xem là ba lĩnh vực khác nhau trong báo cáo 2019, nay gần như hòa làm một, được UNODC gọi là "hai giai đoạn nối tiếp của cùng một hoạt động tội phạm". Vụ án của Trần Chí (Chen Zhi) - ông trùm đứng sau tập đoàn Prince Group tại Campuchia, bị Mỹ truy tố năm 2025 và vừa bị Campuchia tước quốc tịch, trục xuất về Trung Quốc đầu năm 2026 - là minh chứng sống động cho sự hòa trộn này.

Trần Chí (Chen Zhi), Chủ tịch Tập đoàn Prince Group, bị áp giải từ Campuchia về Trung Quốc

Những con số đáng sợ

Sự chuyển hóa này cũng thể hiện rõ qua chính cách UNODC định lượng các thị trường tội phạm. Ước tính doanh thu bán lẻ của Methamphetamine, trụ cột lâu năm của "kinh tế ma túy" khu vực, đã tăng khoảng 20% so với con số đưa ra trong báo cáo 2019, dù giá bán lẻ tại nhiều nước trong khu vực thực tế đã giảm, cho thấy thị trường đang được đẩy lên chủ yếu từ phía nguồn cung chứ không phải nhu cầu. Lần đầu tiên trong lịch sử các báo cáo TOCTA, UNODC đưa ra ước tính quy mô thị trường Ketamine, ở mức 2,7 đến 7,2 tỷ USD, một thị trường gần như không đáng kể để đo lường bảy năm trước. Doanh thu cá cược bất hợp pháp toàn cầu, phần lớn dựa vào hạ tầng đặt tại Đông Nam Á, được ước tính từ 340 tỷ đến 1.700 tỷ USD mỗi năm, một quy mô mà báo cáo năm 2019 hoàn toàn không đề cập đến vì khi đó cờ bạc trực tuyến bất hợp pháp chưa được xem là một thị trường tội phạm độc lập, đáng để đo lường ở quy mô toàn khu vực.

Chính những con số này, đặt cạnh nhau, là bằng chứng định lượng cho luận điểm xuyên suốt báo cáo: không phải tội phạm ở Đông Nam Á đang "gia tăng" theo nghĩa đơn giản là nhiều hơn, mà đang "tiến hóa" theo nghĩa xuất hiện những hình thái hoàn toàn mới, những hình thái mà bảy năm trước chưa đủ lớn để lọt vào khung phân tích của một báo cáo cấp khu vực.

UNODC chọn khung phân tích nhấn vào sự thích nghi, thay vì chỉ liệt kê mối đe dọa, vì một lý do mang tính cảnh báo: các mạng lưới tội phạm tại Đông Nam Á đã chứng minh khả năng di chuyển, đổi tên và tái cấu trúc với tốc độ nhanh hơn những biện pháp tiếp cận và phản ứng của cơ quan thực thi pháp luật có thể theo kịp. Khi một địa bàn bị siết chặt, mạng lưới không tan rã, mà lập tức "dời nhà” sang một địa bàn khác, mang theo gần như nguyên vẹn hạ tầng tài chính, công nghệ và nhân sự đã được chuẩn bị từ trước. Nói cách khác, nếu báo cáo năm 2019 mô tả một loạt vấn đề tội phạm cần giải quyết, thì báo cáo năm 2026 mô tả cách các nhóm tội phạm đang thay đổi liên tục để thích nghi.

(Còn tiếp...)

VĂN TOÀN - CHINH NHÂN