Kiến tạo, khơi thông nguồn lực cho văn hóa phát triển

Đây là chia sẻ của GS.TS Phạm Hồng Tung - Đại học Quốc gia Hà Nội khi trả lời phỏng vấn phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội về Nghị quyết số 30/NQ-CP ngày 24-2-2026 ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam.

Tháo gỡ “điểm nghẽn của điểm nghẽn”

Thưa GS, trong 8 nhóm nhiệm vụ trọng tâm của Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, Chính phủ nhấn mạnh việc hoàn thiện thể chế tạo đột phá chiến lược, khơi thông nguồn lực phát triển văn hóa. Theo ông, Nhà nước cần hoàn thiện những thể chế cụ thể nào để khơi thông được các nguồn lực phát triển văn hóa Việt Nam?

- Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, nhiệm vụ tiếp tục hoàn thiện thể chế là rất quan trọng, tháo gỡ điểm nghẽn của điểm nghẽn. Trong những năm qua, đặc biệt là từ sau Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ hai ngày 24-11-2021 đến nay, những thể chế văn hóa đã có bước chuyển động tích cực, hiệu quả, rõ nhất là Luật Di sản văn hóa đã được Quốc hội thông qua năm 2024.

GS.TS Phạm Hồng Tung cho rằng, để phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới, chúng ta hoàn thiện thể chế và xây dựng hệ giá trị, chuẩn mực con người Việt Nam. Ảnh: Trần Oanh

Nhưng Nghị quyết 80-NQ/TW đặt ra yêu cầu tháo gỡ về thể chế rất cao, ở tầm yêu cầu thực tiễn của thời đại và của đất nước sau khi chúng ta đã tiến hành cuộc cách mạng về tinh gọn bộ máy và sắp xếp lại giang sơn. Cho nên yêu cầu về thể chế rất quan trọng và vẫn còn là một nhiệm vụ đầy thách thức.

Ví dụ, Luật Di sản văn hóa vẫn còn cần phải bàn sâu để đưa vào thành các chế định, thể chế kiến tạo, dẫn đường phát triển cho tương lai, công nghiệp văn hóa. Luật chỉ quy định về chủ sở hữu di sản văn hóa nhưng chưa có điều khoản nào nói về chủ nhân của di sản văn hóa. Trong khi hiện nay có 3 loại chủ nhân văn hóa (chủ nhân tác tạo, chủ nhân sở hữu, chủ nhân tương tác). Vì thế, chúng ta cần có khái niệm, chế định về thể chế, chủ nhân di sản.

Câu chuyện thứ hai là các lớp giá trị của di sản giống như tài nguyên, khi càng hiểu đúng về nó thì càng khai thác và phát huy được tốt hơn. Di sản văn hóa cần được nghiên cứu trong góc nhìn của ngày hôm nay thì mới hiểu được đầy đủ các lớp nghĩa của nó. Chỉ khi nào di sản được nghiên cứu, tìm hiểu, đánh giá đầy đủ thì mới thành tài sản. Và từ tài sản mới đem góp vốn để phát triển công nghiệp văn hóa, tính lợi nhuận mà nó mang lại, từ đó tiếp tục bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Đấy là vòng quay của kinh tế thị trường mà thể chế văn hóa của chúng ta chưa chế định được.

Nguồn nhân lực tài năng cũng là yếu tố quan trọng để phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới. Theo ông, chúng ta cần đầu tư để phát triển nguồn nhân lực như thế nào?

- Chúng ta cần phải có điểm đột phá là phát triển nguồn nhân lực tài năng. Ví dụ như phát triển nghệ nhân ưu tú xuất sắc cần được đào tạo và phát triển nhân tài. Muốn làm được thì chúng ta cần phải có những chế định để tôn vinh, tạo hành lang để bảo vệ, khuyến khích các cá nhân sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa, để họ sáng tạo hết khả năng.

Chương trình “Áo dài trên con đường di sản” được tổ chức tại Hồ Văn – Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Xây dựng hệ giá trị bắt đầu từ giáo dục gia đình

Gắn liền với thể chế, Chương trình hành động của Chính phủ cũng nhấn mạnh đến việc đổi mới phương thức quản lý văn hóa theo hướng “kiến tạo, phục vụ”. Vì vậy, để thực hiện nhiệm vụ này, chúng ta cần có những giải pháp đột phá nào để tạo động lực bứt phá cho ngành, thưa ông?

- Quản lý văn hóa (hay quản trị văn hóa) là bài toán phức tạp. Trước đây, trong nghiên cứu văn hóa, người ta chỉ phân loại hệ sinh thái văn hóa theo một mặt phẳng ngang là văn hóa vật thể - phi vật thể hoặc văn hóa vật chất - văn hóa tinh thần, hoặc văn hóa sản xuất, văn hóa quy phạm, văn hóa ẩm thực. Chúng ta phải xem văn hóa, hệ sinh thái văn hóa có cấu trúc theo chiều dọc, có nền móng, tức tầng cốt lõi là giá trị văn hóa.

Theo GS.TS Phạm Hồng Tung, cần phải có thể chế để đào tạo nhân tài, phát triển nguồn nhân lực tài năng. Ảnh: FBNV

Những hoạt động sống muôn hình, muôn vẻ giống như đời sống văn hóa của chúng ta. Trong đó, tầng sâu nhất là giá trị, tầng thứ hai là đạo đức, tầng thứ ba là lối sống, tầng thứ tư là đời sống văn hóa. Đời sống văn hóa sinh ra vật chất, tinh thần, vật thể và phi vật thể; các biện pháp quản lý về quản trị, hành chính được ưu tiên áp dụng.

Chúng ta không thể đem những biện pháp hành chính để áp dụng cho những tầng chiều sâu của văn hóa, mà phải dẫn dắt, kiến tạo. Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị cũng như Chương trình hành động của Chính phủ, từ Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIII đến Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV đều ghi là xây dựng hệ giá trị. Chúng ta phải xây dựng hệ giá trị bằng các biện pháp giáo dục và gây ảnh hưởng, từ gia đình, nhà trường và xã hội, chứ không dùng biện pháp hành chính.

Hiện nay, trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, nội dung văn hóa đã được đưa vào rất nhiều, từ giáo dục lịch sử, văn hóa, địa lý, công dân, pháp luật và kinh tế đều có nội hàm văn hóa, là bước tiến rất lớn. Giáo dục là gây ảnh hưởng, trong gia đình là nôi nuôi dưỡng nhân cách con người. Cha mẹ phải chịu trách nhiệm đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của con trẻ, chứ không phó thác cho nhà trường dạy thành con ngoan, trò giỏi.

Tại Hội nghị toàn quốc quán triệt, triển khai Nghị quyết số 79 và 80 của Bộ Chính trị, Tổng Bí thư Tô Lâm yêu cầu phải xây dựng và lan tỏa hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam thời kỳ mới. Vậy, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam thời kỳ mới cần được xây dựng trong chương trình giáo dục phổ thông như thế nào cho hiệu quả, thưa ông?

- Nghị quyết 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nêu rõ, phải tăng cường cả dạy chữ và dạy người, giúp học sinh phát triển năng lực và phẩm chất. Nếu chúng ta soi chiếu với các chương trình giáo dục phổ thông khác trên thế giới thì quốc gia nào cũng đặt cho thế hệ tương lai những phẩm chất cần có (phẩm chất cốt lõi), ví dụ như Mỹ 5 phẩm chất, Đức 5 phẩm chất. Chương trình giáo dục phổ thông Việt Nam cũng đưa ra 5 phẩm chất người học cần có là: yêu nước, cần cù, đoàn kết, trách nhiệm và sáng tạo.

Trẻ em vẽ tranh trong không gian sáng tạo tại Công viên Thống Nhất. Ảnh: Trần Khánh

Kết luận 91-KL/TW của Bộ Chính trị, Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đều nêu rõ, phải từng bước phát triển công dân Việt Nam toàn cầu. Muốn vậy thì trước hết, mỗi học sinh phải là công dân Việt Nam chân chính và những giá trị rất quan trọng, nhất là yêu nước. Đồng thời, có năng lực, tư duy và phẩm chất để đối thoại liên văn hóa trên phạm vi toàn cầu và giải quyết những vấn đề của Việt Nam bằng tư duy toàn cầu, tôn vinh những giá trị văn hóa tinh hoa của dân tộc Việt Nam.

Xin trân trọng cảm ơn GS!

Nghị quyết số 30/NQ-CP ngày 24-2-2026 ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7-1-2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, gồm có 8 nhiệm vụ cụ thể. Trong đó có các nhiệm vụ như: Hoàn thiện thể chế tạo đột phá chiến lược, khơi thông nguồn lực phát triển văn hóa; chú trọng xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, xây dựng môi trường văn hóa nhân văn, văn minh; đổi mới phương thức quản lý văn hóa theo hướng kiến tạo, phục vụ...

Trần Oanh