Gỡ điểm nghẽn về thể chế cho phát triển văn hóa

Chính sách chưa theo kịp thực tiễn

Với tinh thần “Văn hóa là nền tảng - Thông tin là mạch dẫn - Thể thao là sức mạnh - Du lịch là nhịp cầu kết nối”, thời gian qua, ngành văn hóa đã đạt được nhiều kết quả nổi bật, đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Như lãnh đạo Chính phủ đánh giá và nhận định “văn hóa tiếp tục được quan tâm và chưa bao giờ văn hóa đạt được nhiều kết quả quan trọng như trong thời điểm này”. Các cấp ủy Đảng, chính quyền nhận thức ngày càng sâu sắc hơn về vị trí, vai trò của văn hóa cũng như quan điểm “văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội”, từ đó quan tâm lãnh đạo có hiệu quả hơn đối với vấn đề phát triển văn hóa. Hội nhập quốc tế về văn hóa ngày càng được mở rộng, góp phần nâng cao tiềm lực, vị thế, uy tín, sức mạnh mềm của quốc gia.

Chương trình nghệ thuật tại Hoàng thành Thăng Long. Ảnh: Lại Tấn

Tuy nhiên, đánh giá của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, một trong những tồn tại, hạn chế lớn của ngành là hệ thống chính sách, pháp luật đã được hoàn thiện một bước nhưng vẫn còn thiếu. Một số lĩnh vực còn chưa có luật điều chỉnh như: Lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, văn học, mỹ thuật, nhiếp ảnh và triển lãm... Một số chế độ, chính sách đã bất cập nhưng chậm được sửa đổi như chế độ chính sách cho văn nghệ sĩ, vận động viên thể thao…

Theo Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ VHTT&DL) Phạm Cao Thái, công tác rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật ở một số nơi còn chưa được quan tâm đúng mức, thiếu tính chủ động. Điều này dẫn đến việc chậm thể chế hóa kịp thời những quan điểm, chủ trương của Đảng. Bên cạnh đó, một số văn bản phát sinh bất cập trong thực tiễn nhưng chậm được đề xuất sửa đổi, gây ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý và quyền lợi của người dân, doanh nghiệp.

Thêm vào đó, hiện nay, cả nước đang thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp nên trong quá trình tham mưu các văn bản liên quan đến địa phương về chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chương trình, đề án, dự án, thống kê… lĩnh vực văn hóa gặp rất nhiều khó khăn.

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam cũng chỉ rõ, nhận thức về vị trí, vai trò của văn hóa chưa toàn diện và sâu sắc. Việc thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng thành chính sách, pháp luật của Nhà nước còn chậm, chưa đồng bộ, có mặt thiếu đột phá. Cùng với đó, đầu tư cho văn hóa còn thấp và dàn trải; nguồn lực chủ yếu dựa vào ngân sách Nhà nước. Cơ chế, chính sách chưa phát huy đầy đủ sức sáng tạo của các chủ thể, đặc biệt là đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ.

Trình diễn nghệ thuật ca trù. Ảnh: Duy Khánh

Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, hiện đầu tư cho văn hóa ở hầu hết các địa phương, nhất là các tỉnh, thành các vùng Tây Bắc, Tây Nguyên, Tây Nam Bộ còn thấp, chưa đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ, trong khi việc huy động các nguồn vốn khác theo cơ chế xã hội hóa còn hạn chế. Việc xây dựng một số cơ chế, chính sách khuyến khích xã hội hóa còn chậm, một số chính sách đã ban hành khó áp dụng, vận dụng trong thực tiễn...

Khơi thông nguồn lực phát triển văn hóa

Năm 2026 là năm có ý nghĩa quan trọng, năm diễn ra bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031, năm đầu triển khai Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2026 - 2030… Với tinh thần đó, ngành văn hóa cần phát huy hơn nữa vai trò nòng cốt khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, ý chí tự cường dân tộc và khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam.

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị nhấn mạnh, yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đòi hỏi phải có những chủ trương, quyết sách đột phá mang tính chiến lược, đồng bộ nhằm khắc phục hạn chế, bất cập; chủ động nắm bắt thời cơ, vượt lên thách thức thúc đẩy phát triển văn hóa. Văn hóa phải đi trước soi đường, thấm vào từng quyết sách phát triển, đề cao giá trị nhân văn, chuẩn mực đạo đức xã hội. Xây dựng và phát triển văn hóa phải thực sự trở thành nền tảng vững chắc, sức mạnh nội sinh của dân tộc và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững đất nước, hướng đến mục tiêu 100 năm thành lập Đảng và 100 năm thành lập nước; khẳng định vị thế, tầm vóc nền văn hóa Việt Nam.

Lễ hội đình Chèm. Ảnh: Trần Thảo

Một trong những nhiệm vụ được nhấn mạnh trong Nghị quyết 80-NQ/TW là hoàn thiện thể chế tạo đột phá chiến lược, khơi thông nguồn lực phát triển văn hóa. Trong đó, tập trung xây dựng các luật về hoạt động nghệ thuật, văn học, bản quyền tác giả, công nghiệp văn hóa... theo hướng kiến tạo và sửa đổi, bổ sung, thay thế các văn bản quy phạm pháp luật còn bất cập, chồng chéo; tháo gỡ các điểm nghẽn, nút thắt về thể chế, đồng thời bổ sung khung pháp lý giải quyết những vấn đề mới phát sinh từ thực tiễn.

Liên quan đến vấn đề thể chế, Nghị quyết số 30/NQ-CP ngày 24/2/2026 của Chính phủ ban hành Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị cũng xác định nhiệm vụ trọng tâm là xây dựng Nghị quyết của Quốc hội khóa XVI về một số giải pháp phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó có nhóm quy định về mô hình hợp tác công - tư đối với thiết chế văn hóa, thể thao (đầu tư công - quản trị tư, đầu tư tư - sử dụng công...); xây dựng Quỹ văn hóa, nghệ thuật theo mô hình công – tư. Cùng với đó là nhóm quy định về tài chính ưu tiên cho 3 lĩnh vực đột phá: đào tạo và đãi ngộ nhân tài trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật; ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa; đặt hàng sáng tạo các tác phẩm, công trình nghệ thuật có giá trị tư tưởng cao. Đồng thời đề xuất, xây dựng các luật về hoạt động nghệ thuật, văn học, bản quyền tác giả, công nghiệp văn hóa.

Gỡ thể chế, tạo đà cho văn hóa phát triển. Ảnh: Duy Khánh

Theo Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) Phạm Cao Thái, sự hoàn thiện về cấu trúc hệ thống pháp luật văn hóa không chỉ là yêu cầu tự thân của ngành mà còn là mệnh lệnh của thực tiễn phát triển đất nước. Một trong những giải pháp trọng tâm là chuyển dịch phương thức quản lý. Pháp luật về văn hóa cần phải chi tiết, cụ thể hóa các nội dung cấm, hướng dẫn tiêu chí, tiêu chuẩn để tổ chức, cá nhân có cơ sở tự thẩm định sản phẩm văn hóa. Ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ thích ứng với xu thế chuyển dần từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm". Theo đó, sẽ lựa chọn một số điều kiện kinh doanh để chuyển thành tiêu chuẩn, quy chuẩn; cơ quan Nhà nước sẽ không cấp phép mà để tổ chức, cá nhân tự bảo đảm áp dụng, cơ quan quản lý chỉ tập trung kiểm tra, giám sát thực hiện.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội khẳng định, Nghị quyết 80-NQ/TW không chỉ đặt ra mục tiêu phát triển văn hóa, mà còn mở ra một tư duy quản trị mới: Quản trị đất nước, quản trị xã hội từ nền tảng văn hóa. Khi văn hóa thực sự trở thành trụ cột, hệ điều tiết và động lực nội sinh, sự phát triển sẽ không chỉ nhanh hơn mà còn bền vững hơn, nhân văn hơn. “Một xã hội phát triển vì con người, lấy hạnh phúc của người dân làm mục tiêu, chính là đích đến mà Nghị quyết 80-NQ/TW hướng tới. Để đạt được điều đó, văn hóa phải được thể hiện rõ hơn trong toàn bộ cuộc sống của xã hội; phải hiện diện trong từng chính sách, từng công trình, từng hành vi ứng xử hàng ngày của người dân” - PGS.TS Bùi Hoài Sơn chia sẻ.

{Thiên Tú}