Kiến tạo hệ sinh thái xuất bản số trong kỷ nguyên tri thức

Từ xuất bản điện tử đến công nghiệp nội dung

Tại hội nghị triển khai nhiệm vụ trọng tâm công tác xuất bản, in và phát hành xuất bản phẩm năm 2026 ngày 9/3, Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Nguyên cho biết, năm 2025, ngành xuất bản Việt Nam ghi nhận 51.574 xuất bản phẩm với 543,5 triệu bản. Sách in vẫn chiếm tỷ trọng lớn với 42.816 đầu sách và 457,7 triệu bản, giảm 1,5% về số xuất bản phẩm và giảm 8,8% về bản in.

Trong khi đó, 5.218 xuất bản phẩm dạng điện tử được phát hành, tăng tới 49,3%, với khoảng 35 triệu lượt truy cập, tăng gần 66% so với năm trước. Chuyển đổi số trong ngành đang diễn ra mạnh mẽ. Hiện đã có 35/52 nhà xuất bản tham gia xuất bản và phát hành sách điện tử, tăng 13% và chiếm 67,3% tổng số nhà xuất bản.

Xuất bản phẩm dạng điện tử tăng trưởng nhanh với sự tham gia của các đơn vị xuất bản và công nghệ. Nguồn: Mst.gov.vn

Một trong những yếu tố tạo nên động lực cho sự chuyển đổi này chính là cấu trúc dân số và thói quen công nghệ của người Việt, với hơn 100 triệu dân, trong đó hơn 75% sử dụng smartphone và thời gian sử dụng trung bình 6 - 7 giờ/ngày - thuộc nhóm cao trong khu vực. Đó là nền tảng thuận lợi để nội dung số nói chung và sách điện tử nói riêng phát triển. Điều đặc biệt là chính giới trẻ đang dẫn dắt xu hướng này.

Theo TS. Trần Chí Đạt, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Khoa học - Công nghệ - Truyền thông, báo cáo ngành cho thấy, có 29 đơn vị phát hành và doanh nghiệp công nghệ đã đăng ký tham gia phát hành xuất bản phẩm điện tử. Nhóm này bao gồm các công ty phát hành truyền thống mở rộng sang môi trường số, các doanh nghiệp công nghệ xây dựng nền tảng đọc trực tuyến, cung cấp giải pháp thanh toán, lưu trữ và bảo mật nội dung.

Sự tham gia của khối công nghệ cho thấy xuất bản điện tử không còn là câu chuyện riêng của các đơn vị xuất bản, mà đang trở thành một ngành công nghiệp nội dung số.

Hoàn thiện hành lang pháp lý, xây dựng nền tảng số dùng chung

Thị trường sách điện tử trong nước tuy đã hình thành và có tốc độ tăng trưởng nhất định, nhưng theo TS. Trần Chí Đạt, loại hình này vẫn chiếm tỷ trọng khiêm tốn so với tiềm năng.

Bên cạnh đó, mức độ tham gia giữa các nhà xuất bản chưa đồng đều: một số đơn vị đã đầu tư bài bản về hạ tầng, nhân lực và nền tảng phân phối; song nhiều đơn vị vẫn ở giai đoạn thử nghiệm, phụ thuộc đáng kể vào đối tác công nghệ và chủ yếu vận hành các hệ thống đơn lẻ, thiếu kết nối. Mô hình hợp tác giữa nhà xuất bản và doanh nghiệp công nghệ nhìn chung chưa ổn định dài hạn, phần lớn dựa trên các thỏa thuận thương mại riêng lẻ, thiếu cơ chế chia sẻ dữ liệu và lợi ích mang tính chiến lược.

Cùng ý kiến, TS. Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch HĐQT Thái Hà Books nhận định: hơn 67% nhà xuất bản đã được cấp phép xuất bản số, nhưng nhiều đơn vị nhỏ vẫn gặp khó khăn về hạ tầng công nghệ và nhân lực chuyển đổi số. Xu hướng đọc điện tử và sách nói đã tăng mạnh trên thế giới, nhưng tại Việt Nam, thị phần sách số vẫn còn hạn chế so với tiềm năng. Việc chuyển đổi số không chỉ là xuất bản sách điện tử, mà còn bao gồm quản trị dữ liệu độc giả, phân tích thị trường, nội dung đa nền tảng và ứng dụng công nghệ AI trong biên tập và tiếp cận độc giả.

Bên cạnh đó, việc sách giả, sách lậu tiếp tục tồn tại dưới cả hình thức in ấn lậu và sao chép điện tử đã và đang gây thiệt hại kinh tế đáng kể, làm giảm động lực đầu tư nội dung chất lượng cao và làm méo mó cạnh tranh lành mạnh. Nếu không xử lý quyết liệt, xuất bản Việt Nam khó thu hút bản quyền quốc tế chất lượng cao và mở rộng tầm ảnh hưởng nội dung có giá trị tri thức.

Kiến nghị xây dựng và phát triển hệ sinh thái xuất bản số toàn diện, TS. Nguyễn Mạnh Hùng cho rằng, trong kỷ nguyên số, điều cốt lõi không nằm ở giấy hay màn hình, mà ở giá trị nội dung và năng lực tiếp nhận của xã hội. Một chiến lược phát triển bền vững cho ngành xuất bản phải dựa trên 4 nền tảng: nội dung có giá trị và chiều sâu tri thức; hệ thống pháp lý minh bạch và thực thi nghiêm minh; doanh nghiệp xuất bản có trách nhiệm xã hội và tầm nhìn dài hạn; cộng đồng được truyền cảm hứng đọc sách và học tập suốt đời. Nếu thực hiện tốt các định hướng này, ngành xuất bản không chỉ đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, mà còn góp phần hình thành một xã hội học tập, một nền kinh tế tri thức và một quốc gia phát triển bền vững.

Các chuyên gia cũng cho rằng, Việt Nam cần xây dựng một nền tảng xuất bản số dùng chung cho toàn ngành, với kiến trúc dữ liệu thống nhất và cơ chế vận hành minh bạch. Để thực hiện điều này, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cần ban hành bộ tiêu chuẩn dữ liệu xuất bản điện tử thống nhất và hoàn thiện hành lang pháp lý cho bản quyền số...

Theo Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phan Tâm, ngành sẽ tập trung hoàn thiện khung pháp lý mới cho xuất bản trong môi trường số. Trọng tâm là đẩy nhanh tiến độ xây dựng Luật Xuất bản (sửa đổi), bảo đảm tạo hành lang pháp lý phù hợp với sự phát triển của xuất bản điện tử, phát hành số và các mô hình xuất bản mới. Bên cạnh đó, tổ chức lại chuỗi giá trị xuất bản trên nền tảng công nghệ, đưa xuất bản trở thành một ngành công nghiệp văn hóa có khả năng tạo ra giá trị kinh tế và tri thức.

Ngọc Phương