Kiến Sơ cổ tự – điểm du lịch tâm linh bên dòng sông Đuống

Theo cuốn "Kiến Sơ tự", tài liệu của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, chùa Kiến Sơ là một trong những công trình văn hóa – nghệ thuật có niên đại hơn một thiên niên kỷ. Ngôi chùa tọa lạc tại vùng đất Phù Đổng – nơi được xem là trung tâm giao thoa của nhiều luồng văn hóa, nằm trong hành lang “Tam Cổ” (Cổ Loa – Cổ Pháp – Cổ Bi) và thuộc vùng “Ngũ Phù” trù phú. Chính điều kiện địa lý thuận lợi ấy Phù Đổng đã sớm đón nhận sự du nhập của Phật giáo từ những thế kỷ đầu Công nguyên. Và chùa Kiến Sơ chính là nơi khởi nguồn của một dòng Thiền có ảnh hưởng sâu rộng trong lịch sử Phật giáo Việt Nam.

Sách Thiền uyển tập anh ghi lại, chùa Kiến Sơ được hình thành từ tâm nguyện của một vị phú hào họ Nguyễn tên Chí, người đã hiến đất để dựng chùa và mời thiền sư Lập Đức về trụ trì. Ban đầu từ chối, nhưng sau một giấc mộng linh ứng, nhà sư đã nhận lời và khai sơn lập tự. Về sau, sư đổi pháp danh thành Cảm Thành – một nhân vật quan trọng trong sự hình thành dòng Thiền tại đây.

Dấu mốc quan trọng nhất trong lịch sử chùa Kiến Sơ là sự xuất hiện của thiền sư Vô Ngôn Thông vào năm Canh Tý (820). Theo ghi chép, trong suốt thời gian tu hành tại chùa, vị thiền sư này “ngoài hai bữa cơm cháo, suốt ngày ngồi quay mặt vào tường, không nói một lời”, thể hiện tinh thần thiền định sâu sắc.

Chùa Kiến Sơ vẫn giữ được vẹn nguyên nét cổ kính. Ảnh: Nguyễn Sơn

Chính tại nơi đây, vào năm Canh Thìn (826), trước khi viên tịch, Thiền sư đã truyền lại bài kệ nổi tiếng cho đệ tử Cảm Thành, mở ra một dòng Thiền mới – Thiền phái Vô Ngôn Thông. Đây là một trong những dòng thiền quan trọng của Phật giáo Việt Nam, đặt nền móng cho sự phát triển của Thiền học bản địa. Đặc biệt, dòng Thiền này được xem là mạch nguồn trực tiếp dẫn tới sự hình thành của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử sau này - một hệ tư tưởng Phật giáo mang đậm bản sắc dân tộc, gắn bó mật thiết với đời sống xã hội và chính trị Đại Việt khi đó.

Không chỉ là trung tâm Phật giáo, chùa Kiến Sơ còn gắn liền với cuộc đời của Đức Lý Công Uẩn – vị vua sáng lập triều Lý, người đã dời đô ra Thăng Long.

Tương truyền, thuở nhỏ, Lý Công Uẩn thường xuyên đến chùa Kiến Sơ học Thiền và tu tập. Khi ấy, trụ trì là sư Đa Bảo đã nhận ra tướng mạo khác thường và dự đoán về vận mệnh đế vương của Đức Lý Công Uẩn trong tương lai.

Một trong những câu chuyện ly kỳ nhất còn lưu truyền tại chùa là việc Đức Lý Công Uẩn từng ẩn náu tại đây để tránh sự truy sát của triều đình nhà Lê. Nhờ nguyên tắc “vô ngôn” của dòng thiền, các nhà sư đã không tiết lộ tung tích của Ngài. Trong thời gian ẩn mình, Đức Lý Công Uẩn đã mộng thấy Thánh Gióng và nhận được một bài sấm tiên tri về vận mệnh triều Lý. Những chi tiết huyền bí ấy càng làm tăng thêm giá trị tâm linh và sức hấp dẫn của chùa Kiến Sơ. Sau khi lên ngôi, Đức Lý Công Uẩn đã cho trùng tu chùa Kiến Sơ cùng với đền Phù Đổng, thể hiện sự tri ân và gắn bó sâu sắc với nơi đã che chở và nuôi dưỡng mình.
Chùa Kiến Sơ là một “bảo tàng sống” của lịch sử và tư tưởng Phật giáo Việt Nam. Từ câu chuyện về thiền sư Vô Ngôn Thông, đến những huyền tích về Đức Lý Công Uẩn, tất cả đã tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc, vừa linh thiêng, vừa giàu tính nhân văn. Với kiến trúc cổ gần như nguyên vẹn, chùa Kiến Sơ đã được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa nghệ thuật quốc gia vào năm 1975.

Chùa Kiến Sơ nằm trong quần thể Di tích quốc gia đặc biệt Đền Phù Đổng. Ảnh: Nguyễn Sơn

Trong dòng chảy không ngừng của thời gian, ngôi cổ tự bên sông Đuống vẫn lặng lẽ gìn giữ những lớp trầm tích văn hóa, như một chứng nhân bền bỉ của lịch sử dân tộc. Nơi đây đang dần trở thành một điểm đến hấp dẫn của du khách khi về với Phù Đổng.

Không ồn ào, náo nhiệt như nhiều trung tâm tín ngưỡng khác, chùa mang vẻ đẹp trầm mặc, thanh tịnh, phù hợp với những người muốn tìm kiếm sự an yên nội tâm. Không gian chùa hài hòa giữa kiến trúc cổ và cảnh quan thiên nhiên. Việc chùa nằm trong quần thể di tích đền Phù Đổng cũng tạo nên một hành trình tham quan, chiêm bái hoàn chỉnh, kết hợp giữa tín ngưỡng thờ Phật và tín ngưỡng dân gian thờ anh hùng dân tộc.

Những năm gần đây, cùng với sự quan tâm của chính quyền và nhân dân địa phương, chùa Kiến Sơ đã được đầu tư, tôn tạo, bảo tồn những nét kiến trúc cổ. Xã Phù Đổng đã xây dựng “Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, lịch sử gắn với phát triển du lịch tạo nền tảng cho phát triển bền vững trên địa bàn xã Phù Đổng giai đoạn 2026-2030”. Đây sẽ là nền tảng để ngôi cổ tự bên dòng sông Đuống phát huy giá trị văn hóa, nghệ thuật truyền thống trong đời sống đương đại.

Nguyễn Thủy