'Kiên nông dân' từ phố cổ Hà Nội lên núi 'giữ lửa' nghề trà cổ

Nguyễn Thành Kiên đang giới thiệu cho du khách cách sao trà bằng chảo gang trên bếp lửa. (Ảnh: Hằng Trần/Vietnam+)

Sinh ra và lớn lên giữa lòng phố cổ Hà Nội, Nguyễn Thành Kiên không chọn gắn bó với nhịp sống đô thị mà dành nhiều năm theo đuổi niềm đam mê với trà Shan Tuyết cổ thụ ở Tà Xùa, Sơn La. Từ những mẻ trà sao bằng chảo gang bên bếp củi, anh đang nỗ lực gìn giữ một nghề thủ công có nguy cơ mai một, đồng thời tìm cách đưa văn hóa trà trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc của vùng cao.

Từ chàng trai phố cổ đến người giữ lửa nghề trà

Giữa biển mây Tà Xùa, nơi du khách thường tìm đến để săn mây, ngắm núi rừng, có một trải nghiệm khác đang dần thu hút những người yêu văn hóa bản địa: tự tay hái chè, nhóm lửa và sao một mẻ trà bằng chảo gang truyền thống.

Ít ai nghĩ rằng, người dành nhiều tâm huyết với những chảo trà đỏ lửa giữa núi rừng ấy lại sinh ra và lớn lên giữa lòng phố cổ Hà Nội, từng là sinh viên Đại học Kinh tế Quốc dân.

Tại tiệm trà "Kiên nông dân", Nguyễn Thành Kiên không chỉ giới thiệu những sản phẩm trà Shan Tuyết cổ thụ mà còn đưa du khách đến gần hơn với câu chuyện phía sau mỗi mẻ trà. Đó là câu chuyện về những cây chè gắn bó với núi rừng, về kỹ thuật chế biến thủ công đòi hỏi sự kiên trì và về những người đang nỗ lực giữ lại nghề truyền thống của đồng bào Mông.

Niềm đam mê khám phá những vùng đất và tìm hiểu văn hóa các dân tộc đã đưa Kiên đến với nhiều chuyến điền dã từ khi còn ngồi trên giảng đường. Trong những chuyến đi về miền núi phía Bắc, anh có cơ duyên đến Tà Xùa, theo bạn bè vào bản và dần bị cuốn hút bởi câu chuyện làm trà của đồng bào Mông nơi đây.

Anh Nguyễn Thành Kiên - chủ của Tiệm trà “Kiên nông dân”. (Ảnh: Hằng Trần/Vietnam+)

Điều khiến Kiên trăn trở là kỹ thuật sao trà bằng chảo gang trên bếp củi, một phương pháp chế biến thủ công lâu đời, đang đứng trước nguy cơ mai một. Công việc vất vả, đòi hỏi nhiều thời gian, sức lực và kinh nghiệm khiến không phải ai cũng đủ kiên nhẫn theo đuổi.

Thay vì chỉ dừng lại ở sự thích thú của một người thưởng trà, Kiên bắt đầu tìm hiểu, tự thực hành và từng bước học cách làm chủ kỹ thuật chế biến. Hành trình ấy kéo dài nhiều năm, có những thời điểm anh phải di chuyển hàng trăm kilômét giữa Hà Nội và Tà Xùa mỗi mùa chè, vừa duy trì công việc riêng, vừa dành thời gian học nghề cùng người dân bản địa.

Khi dịch COVID-19 bùng phát, Kiên quyết định ở lại bản lâu hơn để tập trung cho công việc làm trà và hòa nhập với đời sống của người dân. Sau đó, anh xây dựng xưởng trà thủ công quy mô nhỏ, tiếp tục theo đuổi hướng sản xuất gắn với kỹ thuật sao chảo truyền thống.

Với Kiên, lựa chọn ấy không đơn thuần là thay đổi môi trường sống hay tìm kiếm một hướng kinh doanh mới. Anh muốn góp phần giữ lại một phương pháp làm trà đặc sắc, đồng thời giúp những người đang sở hữu vùng nguyên liệu quý có thêm cơ hội nâng cao giá trị sản phẩm của chính mình.

“Văn hóa trà là một văn hóa truyền thống lâu đời của người Việt. Mình mê hình ảnh từ bao nhiêu đời nay, các cụ, các ông, các bà đều quây quần xung quanh ấm trà, trò chuyện bên chén trà”, Nguyễn Thành Kiên chia sẻ.

Từ tình yêu ấy, anh lựa chọn gắn bó với trà Tà Xùa, đặc biệt là kỹ thuật sao trà bằng chảo gang trên bếp lửa.

Theo Kiên, đây là phương pháp đòi hỏi người thợ phải trực tiếp cảm nhận sự thay đổi của lá chè trong từng công đoạn. Không có máy móc thay thế đôi bàn tay, người làm trà phải quan sát màu sắc, cảm nhận độ nóng, nhận biết hương thơm và điều chỉnh thao tác phù hợp.

“Trà chảo khác với trà máy, trà lồng ở chỗ nó gắn kết được tất cả mọi thứ với nhau, từ con người, tinh thần đến thiên nhiên”, anh nói.

Chính sự gắn kết ấy khiến Kiên muốn theo đuổi nghề, dù hiểu rằng để tạo ra một mẻ trà chất lượng, người làm phải đánh đổi bằng rất nhiều công sức và sự kiên nhẫn.

Không chỉ làm trà, mà còn cùng người dân giữ nghề

Tại Tà Xùa, cây chè Shan Tuyết cổ thụ không chỉ mang lại nguồn nguyên liệu cho sản xuất mà còn gắn bó với đời sống và tập quán canh tác của đồng bào Mông qua nhiều thế hệ.

Du khách tự tay sao trà bằng chảo gang trên bếp lửa tại tiệm trà “Kiên nông dân”. (Ảnh: Hằng Trần/Vietnam+)

Tuy nhiên, để những cây chè cổ thụ thực sự trở thành nguồn sinh kế bền vững, theo Kiên, điều quan trọng không chỉ là có thị trường tiêu thụ mà còn phải nâng cao chất lượng sản phẩm và giúp người dân nhận thức rõ hơn giá trị của nguyên liệu mình đang sở hữu.

Thay vì tự xây dựng vùng nguyên liệu riêng, anh lựa chọn thu mua chè trực tiếp từ người dân địa phương, đồng thời hướng dẫn, chia sẻ kinh nghiệm trong quá trình sản xuất.

Theo thông tin Kiên chia sẻ, vào các mùa thu hoạch, anh thu mua chè của nhiều hộ dân trong bản, trong đó có khoảng 20 hộ gắn bó thường xuyên với sản lượng tương đối ổn định. Anh cũng chú trọng mức giá thu mua tương xứng với chất lượng nguyên liệu và công sức của người hái, nhằm khuyến khích bà con tiếp tục gìn giữ những cây chè cổ thụ.

Cùng với đó, Kiên từng bước hướng dẫn người dân chú ý hơn đến các yêu cầu kỹ thuật ngay từ khâu thu hái, phân loại nguyên liệu đến chế biến và bảo quản. Đây là những công đoạn có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng thành phẩm nhưng trước đây phần nào vẫn dựa vào kinh nghiệm và thói quen của từng hộ.

Việc phát triển thêm các dòng trà như hoàng trà, hồng trà hay trà từ nụ hoa cũng là hướng đi nhằm đa dạng hóa sản phẩm, gia tăng giá trị cho cây chè Shan Tuyết cổ thụ.

Với Kiên, bảo tồn nghề truyền thống không có nghĩa là chỉ giữ nguyên cách làm cũ. Những giá trị cốt lõi cần được gìn giữ, nhưng kỹ thuật sản xuất, chất lượng sản phẩm và cách tiếp cận thị trường cũng cần được cải thiện để nghề có thể tồn tại trong đời sống hiện đại.

Du khách thưởng trà tại tiệm trà "Kiên nông dân". (Ảnh: Hằng Trần/Vietnam+)

Dẫu vậy, anh hiểu rằng không thể chỉ bằng nỗ lực của một cá nhân mà giải quyết được bài toán truyền nghề.

“Thực tế thì lực lượng chính duy trì câu chuyện văn hóa phải là người bản địa”, Nguyễn Thành Kiên trăn trở.

Theo anh, sao trà bằng chảo gang là công việc đòi hỏi sự bền bỉ và khả năng cảm nhận nguyên liệu qua quá trình thực hành lâu dài. Không phải ai học cũng có thể theo nghề đến cùng. Bởi vậy, việc tìm kiếm, đào tạo và duy trì đội ngũ làm trà tại địa phương mới là yếu tố quyết định khả năng tiếp nối của nghề.

Điều khiến Kiên lo lắng không chỉ là số người có thể thực hiện thành thạo kỹ thuật sao trà còn ít, mà còn là tương lai của nghề nếu những người đang trực tiếp thực hành không tiếp tục gắn bó.

Anh có thể nghiên cứu, thực hành và chia sẻ kinh nghiệm, nhưng để nghề thực sự thuộc về cộng đồng, người dân phải có khả năng tự làm chủ kỹ thuật, duy trì sản xuất và tìm được đầu ra ổn định cho sản phẩm.

Đưa văn hóa trà trở thành trải nghiệm du lịch

Song song với hoạt động sản xuất, khoảng hai năm trở lại đây, Kiên cùng một nhóm bạn triển khai tour trải nghiệm mang tên “Sao trà trên mây”.

Đó cũng là lý do Kiên không muốn câu chuyện trà Tà Xùa chỉ dừng lại ở một xưởng sản xuất hay một tiệm trà do cá nhân anh vận hành. Điều anh hướng tới là một cộng đồng cùng tham gia gìn giữ, phát triển và hưởng lợi từ giá trị của cây chè bản địa.

Hành trình được xây dựng từ chính nhu cầu của những người yêu trà. Thay vì chỉ tìm hiểu qua những câu chuyện hay thưởng thức thành phẩm, du khách có cơ hội trực tiếp tham gia vào quy trình làm trà, từ vườn chè đến chảo sao trên bếp lửa.

Sau khi tham quan vườn chè, tự tay hái những búp chè và tìm hiểu về văn hóa trà, du khách trở về tiệm để nhóm lửa, thực hành sao trà dưới sự hướng dẫn của người có kinh nghiệm.

Ở đó, mỗi công đoạn đều mang đến một trải nghiệm khác nhau. Người tham gia có thể quan sát lá chè thay đổi màu sắc, cảm nhận hương thơm lan tỏa khi gặp nhiệt và hiểu vì sao người làm trà cần sự kiên nhẫn, tập trung trong suốt quá trình chế biến.

Theo Kiên, ý tưởng này xuất phát từ nhu cầu của cả người làm nghề lẫn du khách. Những người hoạt động trong ngành trà muốn tìm hiểu quy trình sản xuất từ nguyên liệu ban đầu, trong khi nhiều người thưởng trà cũng mong được tự tay tạo ra sản phẩm của mình.

Từ những trải nghiệm ban đầu, mô hình dần nhận được sự quan tâm của cộng đồng yêu trà và du lịch. Các video, hình ảnh do khách chia sẻ trên những nền tảng trực tuyến giúp câu chuyện về trà Tà Xùa tiếp cận thêm nhiều người.

Không gian thưởng trà tại tiệm trà "Kiên nông dân". Tiệm trà không chỉ là nơi giới thiệu và tiêu thụ sản phẩm mà còn trở thành một không gian kể chuyện về văn hóa địa phương. (Ảnh: Hằng Trần/Vietnam+)

Đáng chú ý, hoạt động trải nghiệm cũng thu hút khách quốc tế. Theo Kiên, một số nhóm khách từ Hà Lan, Hoa Kỳ đã đăng ký tham gia qua các cộng đồng trực tuyến.

Câu chuyện trà Tà Xùa còn được giới thiệu trong một bộ phim tài liệu dài khoảng 40 phút phát sóng trên truyền hình quốc gia Nhật Bản. Những hình thức giới thiệu này góp phần đưa hình ảnh cây chè, nghề làm trà và đời sống địa phương đến với công chúng bên ngoài Việt Nam.

Nguyễn Thành Kiên cho rằng, khi kết hợp với du lịch, văn hóa trà có thêm cơ hội tiếp cận những đối tượng vốn chưa có nhiều hiểu biết về nghề truyền thống. Ngược lại, du lịch cũng có thể trở nên hấp dẫn hơn khi du khách được trải nghiệm những giá trị văn hóa cụ thể, thay vì chỉ ngắm cảnh.

Nếu biển mây và núi rừng là lý do để du khách tìm đến Tà Xùa, những câu chuyện về cây chè cổ thụ, kỹ thuật sao trà thủ công và đời sống đồng bào Mông có thể khiến chuyến đi trở nên sâu sắc hơn.

Với cách tiếp cận này, tiệm trà không chỉ là nơi giới thiệu và tiêu thụ sản phẩm mà còn trở thành một không gian kể chuyện về văn hóa địa phương. Các sản phẩm trà được giới thiệu cũng đa dạng hơn, với nhiều dòng trà khác nhau, mỗi loại gắn với những đặc điểm và câu chuyện riêng.

Tuy nhiên, Kiên nhìn nhận rằng hoạt động quảng bá hiện vẫn phụ thuộc khá nhiều vào nỗ lực của từng cá nhân. Những video ngắn hay nội dung trên mạng xã hội có thể tạo sức lan tỏa nhanh, nhưng để hình thành một sản phẩm du lịch văn hóa có chiều sâu và sức sống lâu dài, cần có sự phối hợp rộng hơn.

Anh mong muốn chính quyền địa phương, các đơn vị du lịch, doanh nghiệp lữ hành và những người làm văn hóa cùng tham gia xây dựng câu chuyện chung về Tà Xùa. Qua đó, những giá trị bản địa không chỉ được giới thiệu riêng lẻ mà có thể trở thành một phần trong hành trình khám phá của du khách.

Khát vọng từ một tiệm trà đến cộng đồng văn hóa

Những kết quả bước đầu chưa khiến Kiên thôi trăn trở. Theo anh, để văn hóa trà phát triển tương xứng với tiềm năng, Tà Xùa cần có định hướng quy hoạch cụ thể, cùng các điều kiện hạ tầng và cơ chế kết nối phù hợp.

Đường sá thuận tiện hơn sẽ giúp du khách dễ dàng tiếp cận các vùng chè, bản làng và những không gian văn hóa nằm sâu hơn trong địa phương. Bên cạnh đó, việc kết nối các hộ dân, cơ sở sản xuất và những người làm du lịch có thể tạo điều kiện để hình thành các sản phẩm trải nghiệm phong phú hơn.

Mong muốn gần nhất của Kiên là xây dựng được một mô hình liên kết giữa những người cùng gìn giữ và khai thác giá trị văn hóa địa phương, có thể dưới hình thức hợp tác xã hoặc một tổ hợp du lịch văn hóa.

Xa hơn, anh hy vọng có thể hình thành một bản du lịch văn hóa gắn với nghề trà hoặc các nghề thủ công truyền thống khác. Khi đó, câu chuyện bảo tồn không còn phụ thuộc vào một cá nhân hay một cơ sở, mà được đặt trong mối liên kết của cả cộng đồng.

“Cái mình mong muốn nhất là có một hình thức lớn hơn tổ chức cá nhân, lớn hơn từ một tiệm trà trở thành một bản, trở thành một cộng đồng”, Kiên chia sẻ.

Sao trà bằng chảo gang là công việc đòi hỏi sự bền bỉ và khả năng cảm nhận nguyên liệu qua quá trình thực hành lâu dài. (Ảnh: Hằng Trần/Vietnam+)

Trong hình dung của anh, người dân không chỉ cung cấp nguyên liệu hay tham gia một vài công đoạn sản xuất, mà còn có thể trực tiếp giới thiệu nghề truyền thống, phát triển sản phẩm và đón khách trải nghiệm. Những giá trị văn hóa nhờ đó trở thành một phần của sinh kế, tạo động lực để người dân tiếp tục gìn giữ.

Để làm được điều này, Kiên cho rằng cần có định hướng rõ ràng về quy hoạch du lịch và bảo tồn văn hóa. Khi biết địa phương sẽ phát triển theo hướng nào, các cá nhân và cơ sở kinh doanh nhỏ mới có thể chủ động xây dựng kế hoạch lâu dài, tránh tình trạng mỗi người làm một hướng, thiếu sự kết nối.

Với anh, phát triển du lịch không chỉ là tăng lượng khách hay mở thêm dịch vụ. Điều quan trọng hơn là tạo được mối liên hệ bền vững giữa cảnh quan, văn hóa, sản phẩm địa phương và đời sống người dân.

Từ phố cổ Hà Nội lên vùng cao Tà Xùa, Nguyễn Thành Kiên đã dành nhiều năm theo đuổi một nghề thủ công không dễ làm, cũng không dễ truyền lại. Những chảo trà gang đỏ lửa vì thế không chỉ là nơi tạo ra sản phẩm, mà còn là điểm khởi đầu cho hành trình gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa của vùng đất.

Anh hiểu rằng một người có thể khơi lại câu chuyện, nhưng để câu chuyện ấy tiếp tục được kể qua nhiều thế hệ, cần có những người bản địa sẵn sàng nối tiếp, một cộng đồng cùng tham gia và một hướng phát triển đủ bền vững để nghề truyền thống có chỗ đứng trong đời sống hôm nay.

Giữa biển mây Tà Xùa, điều Kiên muốn giữ lại không chỉ là hương vị của trà Shan Tuyết cổ thụ, mà còn là kỹ thuật, ký ức và những giá trị được gửi gắm trong từng mẻ trà thủ công. Bởi sau cùng, nếu cảnh đẹp có thể khiến du khách tìm đến một lần, thì văn hóa được gìn giữ bằng chính bàn tay và sinh kế của người dân mới có thể tạo nên sức sống lâu dài cho một vùng đất./.

(Vietnam+)