Đánh thức giá trị chè Shan tuyết cổ thụ Đồng Phúc

Nằm ở độ cao trên 1.200m so với mực nước biển nơi phía Bắc tỉnh Thái Nguyên, xã Đồng Phúc ẩn hiện trong làn mây mờ ảo quanh năm.

Nơi sườn núi vắt ngang lưng trời ấy, hàng trăm gốc chè Shan tuyết cổ thụ rêu phong sừng sững đứng qua dâu bể thời gian, hấp thụ tinh hoa của đất trời để tạo nên vị trà hảo hạng.

Giờ đây, từ những gốc trà di sản trầm lặng, một sức sống mới đang trỗi dậy mạnh mẽ, mở ra hành trình vươn tầm thế giới cho vùng đất được coi là một trong "ngũ đại danh trà" nổi tiếng của Thái Nguyên.

Trà cổ thụ và giấc mơ đổi đời nơi đỉnh núi

Rời trung tâm tỉnh Thái Nguyên, chúng tôi về vùng đất phía Bắc tỉnh Thái Nguyên. Vượt qua hơn 140 km cung đường quanh co chìm trong sương mù đặc quánh, không khí se lạnh của vùng núi cao Đồng Phúc, không gian mở ra một màu xanh thẳm của đại ngàn xen lẫn những biển mây trắng bồng bềnh giữa lưng chừng trời là những vạt chè Shan tuyết cổ thụ.

Thân cây to tròn xù xì, khoác lên mình lớp rêu phong của tháng năm. Búp trà mập mạp, nõn nà, phủ một lớp lông tơ trắng mịn như bông tuyết mùa đông.

Khí hậu khắc nghiệt với biên độ nhiệt ngày đêm chênh lệch lớn chính là "mật mã" tự nhiên nuôi dưỡng nên hương vị trà thanh khiết không nơi nào sánh bằng.

Hiện nay, Đồng Phúc có khoảng 309,2 ha diện tích chè Shan tuyết đang cho thu hoạch. Theo khảo sát, đánh giá năm 2024 của Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp miền núi phía Bắc, trên địa bàn xã hiện có 740 cây chè Shan tuyết cổ thụ, phân bố tại 7 thôn.

Các cây chè có chiều cao trung bình 5,3 m, đường kính gốc trung bình 19,2 cm, nhiều cây có thế dáng đẹp và tán rộng, tạo nên cảnh quan đặc sắc tự nhiên của vùng núi Đồng Phúc.

Kết quả xác định tuổi cây cho thấy, tuổi trung bình của cây chè cổ thụ đạt khoảng 97 năm, nhiều cây trên 100 năm tuổi, cây trẻ nhất khoảng 65 năm tuổi.

Đồng thời, qua rà soát, khảo sát thực địa, địa phương còn phát hiện 5 cây chè cổ thụ nằm sâu trong núi, có kích thước lớn với chu vi thân từ 150–200 cm, sinh trưởng tự nhiên, ổn định,…

Đây là những cá thể chè có giá trị đặc biệt về nguồn gen, gắn liền với lịch sử canh tác lâu đời của Nhân dân địa phương.

Đặc biệt, vào tháng 12 năm 2025, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam đã ban hành quyết định công nhận quần thể 12 cây chè Shan tuyết tại đây là Cây Di sản Việt Nam, khẳng định giá trị nguồn gen quý hiếm gắn liền với lịch sử canh tác lâu đời của đồng bào nơi đây.

Đứng bên gốc chè cổ thụ xòe rộng như chiếc ô khổng lồ, anh Triệu Ích Bảo, thôn Bằng Phúc 3 cho biết gia đình anh sở hữu hơn 2 ha chè; trong đó có tới 1 ha là chè Shan tuyết cổ thụ tuổi đời từ 70 đến trên 100 năm.

Ánh mắt lấp lánh niềm tự hào, anh Bảo cho biết, "từ năm 1996, khi bố mẹ tôi từ Cao Bằng chuyển về đây định cư thì những cây chè Shan cổ thụ này đã đứng sừng sững rồi. Ban đầu, gia đình chỉ hái lá nấu nước uống, sau mới biết sao chè đem bán. Trước đây chúng tôi chỉ làm trà xanh truyền thống, còn nay đã chế biến sâu thành hồng trà cao cấp được thị trường rất ưa chuộng. Ngày quần thể chè được công nhận là Cây Di sản Việt Nam, bà con mừng lắm, lượng du khách kéo về tham quan, mua chè ngày một đông, giá trị búp trà nâng lên rõ rệt."

Không riêng gì gia đình anh Bảo, cây chè đã và đang trở thành nguồn sống chính của hàng trăm hộ dân. Gia đình chị Mùng Thị Huê, thôn Bằng Phúc 1 canh tác khoảng 6.000m² chè từ những năm 2000.

Chị Huê xòe đôi bàn tay chai sạn vì nắng gió chia sẻ, "cây chè ở đây sống hoàn toàn nhờ tự nhiên và sức người. Bà con chỉ xới cỏ, bón phân chuồng hoai mục chứ tuyệt đối không dùng thuốc bảo vệ thực vật hay phân hóa học. Mỗi cân chè tươi hiện bán được từ 25.000 đến 80.000 đồng. Trung bình mỗi tháng, gia đình tôi có thu nhập ổn định từ 5 đến 8 triệu đồng, một khoản tiền không nhỏ giúp trang trải cuộc sống nơi vùng cao này."

Thu hái chè cổ thụ Shan tuyết tại xã Đồng Phúc (Thái Nguyên). (Ảnh: Trần Trang/TTXVN)

Bắt tay cùng doanh nghiệp đánh thức vùng chè di sản

Dù sở hữu tiềm năng vô giá nhưng trong suốt một thời gian dài, việc sản xuất chè tại Đồng Phúc vẫn mang tính tự phát, nhỏ lẻ. Toàn xã hiện có khoảng 309,2 ha chè Shan tuyết cho thu hoạch, sản lượng búp tươi ước đạt trên 400 tấn/năm.

Tuy nhiên, trước đây gần 50% sản lượng vẫn phụ thuộc vào việc người dân tự chế biến rồi bán trôi nổi ở các chợ dân sinh, khiến giá trị cây chè chưa tương xứng với tiềm năng vốn có.

Trăn trở trước bài toán đầu ra bền vững cho nông sản quê nhà, chính quyền và người dân Đồng Phúc đã có bước chuyển mình mạnh mẽ.

Ông Hà Văn Kiên, Tổ trưởng Tổ tự quản làng nghề chè Shan tuyết Bằng Phúc, xã Đồng Phúc cho biết, trước đây nhà nào biết nhà nấy, thu hái manh mún. Nhưng hơn một năm trở lại đây, bà con đã chủ động liên kết thành lập Tổ hợp tác, bắt tay với các doanh nghiệp thu mua, chăm sóc, thu hái nghiêm ngặt theo quy chuẩn doanh nghiệp đề ra, nhờ vậy, giá chè tươi luôn cao và ổn định, người dân yên tâm bám đồi, bám cây để làm giàu.

Theo ông Kiên, sự xuất hiện của các đơn vị như Công ty CP Sachstea, Công ty TNHH Phát triển nông nghiệp và chế biến dược liệu Ngọc Thắng hay các HTX tại địa phương đã thổi một làn gió mới vào quy trình chế biến.

Từ những búp chè ngấm sương núi, không chỉ chè xanh truyền thống ra đời mà các dòng sản phẩm cao cấp như hồng trà, bạch trà, trà túi lọc,… dần xuất hiện, thậm chí bước đầu chinh phục thị trường ở xa, khó tính.

Cột mốc mang tính chiến lược cho cây chè Shan tuyết Đồng Phúc diễn ra vào ngày 5/7/2026, khi UBND xã Đồng Phúc ký kết Biên bản ghi nhớ hợp tác với Công ty cổ phần Chè Quân Chu cho "Dự án liên kết vùng nguyên liệu và nâng giá trị cây chè đặc sản Shan Tuyết tại xã Đồng Phúc."

Dự án đặt mục tiêu xây dựng vùng nguyên liệu hữu cơ chuẩn hóa từ 300 - 500 ha, ứng dụng công nghệ cao, chuyển đổi số và phát triển du lịch sinh thái cộng đồng gắn liền với cây chè di sản.

Nói về tầm nhìn chiến lược của địa phương, ông Triệu Đức Thông, Phó Chủ tịch UBND xã Đồng Phúc nhấn mạnh, bên cạnh việc tập chung bảo tồn vùng chè hiên có, xã đang kêu gọi các nhà đầu tư, doanh nghiệp, áp dụng khoa học công nghệ, kỹ thuật vào trồng chè, quy hoạch đất trồng chè, xây dựng thành vùng hàng hóa lớn với mục tiêu phấn đấu nhân rộng diện tích lên từ 300- 500 ha trong thời gian tới.

Trong số đó, khai thác hiệu quả các vùng tiềm năng như Khuổi Én, Nà Bay hay Bản Chang để mở rộng diện tích. "Chúng tôi định hướng phát triển vùng chè Shan tuyết gắn liền với du lịch trải nghiệm, hình thành các tuyến trekking, điểm check-in và đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử như Postmart, TikTok Shop, Amazon... Đồng thời, xã rất mong muốn tỉnh có thêm cơ chế hỗ trợ và sớm xây dựng chỉ dẫn địa lý "Chè Shan tuyết Bằng Phúc" giai đoạn 2026–2030. Đây sẽ là bệ phóng quan trọng để nâng cao sức cạnh tranh, khẳng định vị thế của trà di sản Đồng Phúc trên bản đồ trà quốc tế," ông Triệu Đức Thông chia sẻ./.

(TTXVN/Vietnam+)