Kiểm tra an toàn thực phẩm: Chuyển từ 'hậu kiểm thủ công' sang quản lý bằng dữ liệu

Toàn cảnh tọa đàm.

Tiến sĩ Nguyễn Tuấn Khanh (bên trái), Phó Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra và Tiến sĩ Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm.

Vi phạm an toàn thực phẩm vẫn diễn biến phức tạp

Tại tọa đàm do Trường Cán bộ Thanh tra (Thanh tra Chính phủ) tổ chức sáng 11/7, các chuyên gia nhận định an toàn thực phẩm đang đối mặt với nhiều thách thức mới khi phương thức sản xuất, kinh doanh ngày càng đa dạng, đặc biệt trên nền tảng thương mại điện tử.

Tiến sĩ Nguyễn Tuấn Khanh, Phó Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra, Thanh tra Chính phủ, tham luận tại Tọa đàm.

Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm Chu Quốc Thịnh.

Theo Tiến sĩ Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), trong 6 tháng đầu năm 2026, ngành y tế đã kiểm tra hơn 118.000 cơ sở, phát hiện 5.695 cơ sở vi phạm, xử lý 3.772 cơ sở, tổng số tiền xử phạt hơn 20,27 tỷ đồng.

Trong khi đó, Bộ Công Thương xử lý 1.832 vụ vi phạm; Bộ Nông nghiệp và Môi trường xử phạt 360 cơ sở. Riêng trên không gian mạng, hơn 14.000 gian hàng và gần 3.800 sản phẩm thực phẩm chức năng, sữa, thực phẩm bảo vệ sức khỏe giả đã bị gỡ bỏ.

Đáng chú ý, Bộ Công an phát hiện 4.688 vụ vi phạm, khởi tố 95 vụ án, tăng mạnh so với cùng kỳ năm trước.

Những số liệu này phản ánh vi phạm an toàn thực phẩm không còn diễn ra chủ yếu ở các cơ sở nhỏ lẻ mà đang mở rộng sang môi trường số, đặt ra yêu cầu thay đổi phương thức quản lý.

Kiểm tra phải dựa trên dữ liệu, không chỉ theo kế hoạch

Theo Tiến sĩ Chu Quốc Thịnh, kiểm tra chuyên ngành cần chuyển từ phương thức truyền thống sang quản lý theo cơ sở dữ liệu thống nhất.

Nguồn dữ liệu phải tích hợp kết quả kiểm nghiệm, lịch sử chấp hành pháp luật, đánh giá nguy cơ, phản ánh của người dân và thông tin về các sự cố an toàn thực phẩm để xác định đúng đối tượng cần kiểm tra.

Ông cũng đề xuất hoàn thiện quy định về truy xuất nguồn gốc, hậu kiểm đối với thực phẩm kinh doanh trên thương mại điện tử, tăng cường kiểm nghiệm chủ động tại địa phương và hoàn thiện cơ chế thu hồi thực phẩm không bảo đảm an toàn.

Đối với các hóa chất, phụ gia có nguy cơ bị lạm dụng, cần đưa vào diện kiểm soát đặc biệt để quản lý chặt chẽ từ khâu sản xuất đến lưu thông.

Gần 6.000 cơ sở vi phạm trong 6 tháng

- Kiểm tra 118.009 cơ sở.

- Phát hiện 5.695 cơ sở vi phạm.

- Xử lý 3.772 cơ sở.

- Phạt hơn 20,27 tỷ đồng.

- Gỡ 14.102 gian hàng thực phẩm vi phạm trên môi trường mạng.

- Khởi tố 95 vụ án liên quan đến an toàn thực phẩm.

Đổi mới chương trình đào tạo lực lượng kiểm tra

Nhiều ý kiến tại tọa đàm thống nhất rằng yêu cầu hiện nay không chỉ là kiểm tra đúng quy trình mà còn phải nhận diện sớm dấu hiệu vi phạm hình sự.

PGS.TS Phạm Tiến Dũng, Trưởng Khoa Cảnh sát kinh tế, Học viện Cảnh sát nhân dân (đứng), tham luận tại Tọa đàm.

Thượng tá, PGS.TS Phạm Tiến Dũng, Trưởng khoa Cảnh sát kinh tế (Học viện Cảnh sát nhân dân) cho rằng, chương trình đào tạo cần bổ sung kỹ năng thu thập chứng cứ điện tử, kỹ năng lập hồ sơ và nhận diện tội phạm ẩn sau các hành vi vi phạm hành chính.

Trong khi đó, Tiến sĩ Lương Thị Phương Lan (Đại học Quốc gia Hà Nội) đề nghị tăng thời lượng thực hành, xây dựng ngân hàng tình huống thực tế và ứng dụng công nghệ số trong đào tạo để học viên có thể xử lý các vụ việc ngay khi trở về địa phương.

Ý kiến chuyên gia

“Kiểm tra chuyên ngành phải dựa trên phân tích dữ liệu, đánh giá nguy cơ và lịch sử tuân thủ của cơ sở, thay vì chỉ kiểm tra theo kế hoạch”.

TS. Chu Quốc Thịnh

“Cán bộ kiểm tra cần được trang bị kỹ năng nhận diện dấu hiệu tội phạm, thu thập chứng cứ điện tử và phối hợp chặt với cơ quan điều tra”.

PGS.TS Phạm Tiến Dũng

An Giang kiến nghị đào tạo chuyên sâu hơn

Đại diện Chi cục An toàn thực phẩm An Giang cho biết, sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, toàn tỉnh quản lý hơn 12.000 cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống trên địa bàn 102 xã, phường, khu.

Trong 6 tháng đầu năm, các đoàn kiểm tra đã xử phạt hơn 360 triệu đồng. Tuy nhiên, công tác kiểm tra vẫn gặp nhiều khó khăn do địa bàn rộng, nhiều khu vực xa, việc lấy mẫu và kiểm nghiệm mất nhiều thời gian.

Từ thực tiễn đó, An Giang kiến nghị chương trình bồi dưỡng cần chuyên sâu hơn về kỹ năng nghiệp vụ, cập nhật quy định mới và tăng cường các tình huống thực hành để cán bộ có thể áp dụng hiệu quả tại cơ sở.

Hướng tới nền quản lý an toàn thực phẩm hiện đại

Kết thúc tọa đàm, các chuyên gia thống nhất rằng việc đổi mới công tác kiểm tra an toàn thực phẩm không chỉ là nâng cao trình độ của lực lượng thực thi mà còn phải xây dựng hệ thống quản lý dựa trên dữ liệu, ứng dụng công nghệ số và tăng cường phối hợp liên ngành.

Trong bối cảnh các hành vi vi phạm ngày càng tinh vi, nhất là trên môi trường thương mại điện tử, đây được xem là hướng đi quan trọng để bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và xây dựng môi trường sản xuất, kinh doanh thực phẩm minh bạch, bền vững.

HỮU OANH - ĐỨC BÌNH