Kích hoạt tiêu dùng xanh: Cần thêm động lực chính sách

Xung quanh vấn đề này, phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã trao đổi với chuyên gia kinh tế, Tiến sĩ Lê Quốc Phương.

Hệ thống siêu thị Aeon Mall cung cấp các phương án thay thế túi đựng hàng như túi môi trường, thùng giấy tại khu vực đóng gói. Ảnh: Thùy Linh

- Ông đánh giá thế nào về xu hướng tiêu dùng xanh hiện nay?

- Khoảng 5 - 7 năm gần đây, xu hướng tiêu dùng xanh tại Việt Nam gia tăng rõ rệt, thể hiện qua doanh thu các sản phẩm thân thiện môi trường tăng khoảng 15% mỗi năm. Động lực chính của xu hướng này xuất phát từ nhu cầu bảo vệ sức khỏe và an toàn thực phẩm. Vì vậy, các sản phẩm như thực phẩm hữu cơ, sản phẩm không sử dụng hóa chất, không biến đổi gen hoặc có nguồn gốc thiên nhiên ngày càng được ưa chuộng. Bên cạnh đó, người tiêu dùng cũng quan tâm hơn đến các sản phẩm tiết kiệm năng lượng và bao bì tái chế nhằm giảm tác động tới môi trường.

Đây là xu hướng tất yếu khi nhiều quốc gia áp dụng tiêu chuẩn nghiêm ngặt về môi trường và giảm phát thải trong chuỗi cung ứng, buộc doanh nghiệp phải “xanh hóa” sản xuất để nâng cao năng lực cạnh tranh.

- Theo ông, đâu là những rào cản chính khiến các sản phẩm thân thiện môi trường tại Việt Nam vẫn chưa phổ biến rộng rãi, dù xu hướng tiêu dùng xanh đang gia tăng?

- Rào cản lớn nhất là yếu tố giá. Phần lớn người tiêu dùng vẫn ưu tiên những sản phẩm phù hợp với thu nhập, trong khi sản phẩm xanh thường có chi phí sản xuất cao hơn do yêu cầu khắt khe về quy trình, nguyên liệu và công nghệ. Bên cạnh đó, thị trường cũng xuất hiện tình trạng “xanh hóa hình thức”, khi một số doanh nghiệp gắn nhãn thân thiện môi trường nhưng chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn cần thiết, làm ảnh hưởng đến niềm tin của người tiêu dùng.

Thực tế cho thấy người tiêu dùng Việt Nam sẵn sàng chi trả thêm cho sản phẩm xanh, song mức chênh lệch giá phải hợp lý. Trong dài hạn, khi thu nhập người dân tăng, hệ thống chứng nhận minh bạch hơn và công nghệ sản xuất xanh giúp giảm chi phí, khả năng tiếp cận sản phẩm xanh sẽ được cải thiện.

- Doanh nghiệp nên điều chỉnh chiến lược “xanh hóa” theo hướng nào để vừa đảm bảo lợi nhuận vừa duy trì cam kết phát triển bền vững, thưa ông?

- Theo tôi, để thúc đẩy tiêu dùng xanh, doanh nghiệp cần thực hiện nhiều giải pháp đồng bộ. Trước hết là đổi mới quy trình sản xuất theo hướng xanh, như sử dụng nguyên liệu thân thiện môi trường, tăng cường tái chế, sử dụng năng lượng sạch, bao bì tái chế và thiết kế sản phẩm có vòng đời dài hơn. Điều này cũng giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả kinh doanh trong dài hạn.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn, trong đó chất thải của quá trình sản xuất và tiêu dùng được tái sử dụng làm đầu vào cho chu kỳ sản xuất mới, thay vì trở thành phế thải như trước đây. Đồng thời, quá trình “xanh hóa” không chỉ diễn ra trong phạm vi một doanh nghiệp mà phải được triển khai trên toàn bộ chuỗi cung ứng. Điều này đòi hỏi các đối tác cung cấp nguyên liệu, sản xuất, vận chuyển đều phải đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường, qua đó giảm phát thải trong toàn bộ vòng đời sản phẩm.

Doanh nghiệp cần chuyển hướng cạnh tranh từ yếu tố giá sang giá trị gia tăng của sản phẩm xanh. Thay vì tập trung vào sản phẩm giá rẻ, doanh nghiệp cần phát triển các sản phẩm chất lượng cao, an toàn cho sức khỏe, minh bạch về nguồn gốc và thân thiện với môi trường.

Để tạo niềm tin cho người tiêu dùng, doanh nghiệp cũng cần minh bạch chiến lược phát triển bền vững thông qua việc áp dụng các chứng nhận môi trường uy tín, đo lường và công bố dữ liệu phát thải, cũng như công bố báo cáo phát triển bền vững hằng năm. Đồng thời, tăng cường truyền thông, cung cấp thông tin rõ ràng về tác động môi trường của sản phẩm và hướng dẫn tái chế ngay trên bao bì. Dù đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu lớn, nhưng về lâu dài, những doanh nghiệp ưu tiên xanh hóa sẽ nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường.

- Ông đánh giá thế nào về vai trò của Nhà nước trong việc khuyến khích sản xuất xanh và tiêu dùng xanh?

- Nhà nước giữ vai trò then chốt trong việc thúc đẩy chuyển đổi sang sản xuất và tiêu dùng xanh. Trước hết, Nhà nước cần triển khai các công cụ khuyến khích kinh tế xanh thông qua chính sách tài chính và thuế. Bên cạnh đó, cần hình thành các quỹ đầu tư xanh và hỗ trợ chi phí chứng nhận môi trường cho doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật cho sản xuất xanh. Hiện nay, Việt Nam vẫn thiếu nhiều quy định cụ thể về phát thải và mức tiêu thụ năng lượng trong một số ngành công nghiệp. Việc xác định rõ các ngưỡng phát thải hoặc mức sử dụng năng lượng tối đa sẽ tạo khuôn khổ pháp lý rõ ràng để doanh nghiệp thực hiện. Đồng thời, cần ban hành các tiêu chuẩn về bao bì và hạn chế sử dụng những vật liệu gây ô nhiễm môi trường.

Ngoài ra, Nhà nước có thể áp dụng các công cụ kinh tế như thuế môi trường, định giá carbon hoặc tín chỉ carbon để khuyến khích doanh nghiệp giảm phát thải và đầu tư vào công nghệ sạch. Một giải pháp quan trọng khác là thúc đẩy mua sắm công xanh, ưu tiên sử dụng các sản phẩm thân thiện môi trường trong hoạt động của cơ quan nhà nước, qua đó tạo thị trường ban đầu cho sản phẩm xanh và định hướng tiêu dùng trong xã hội.

Cùng với đó, cần tăng cường quản lý hệ thống nhãn sinh thái, kiểm soát chặt chẽ việc cấp và sử dụng chứng nhận môi trường nhằm hạn chế tình trạng “xanh hóa hình thức”. Đồng thời, đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục về tiêu dùng bền vững và hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ, qua đó tạo nền tảng thúc đẩy sản xuất và tiêu dùng xanh trong nền kinh tế.

- Trân trọng cảm ơn ông!

Lam Giang thực hiện