Khu Sinh thái Gáo Giồng: Từ vùng đất ngập nước đến không gian đa giá trị của Đồng Tháp Mười

GÁO GIỒNG LÀ MỘT NƠI NHƯ VẬY

Người ta thường nhắc đến Gáo Giồng bằng những con số: Bao nhiêu hecta rừng tràm, bao nhiêu loài chim, bao nhiêu lượt khách mỗi năm. Nhưng những con số ấy chỉ kể được một phần câu chuyện.

Du khách đi tham quan hệ sinh thái Gáo Giồng bằng xuồng ba lá. Ảnh NGÔ QUANG TUYÊN

Phần còn lại nằm trong lịch sử của vùng đất ngập nước Đồng Tháp Mười, trong những mùa lũ đã đi qua, trong những cánh rừng từng mất đi rồi được phục hồi, trong cách con người học cách sống cùng thiên nhiên thay vì cố gắng chiến thắng thiên nhiên.

Muốn hiểu tương lai của Gáo Giồng, cần bắt đầu từ hành trình hình thành của chính vùng đất này.

TỪ NƯỚC MÀ THÀNH ĐẤT

Gáo Giồng nằm trong không gian sinh thái Đồng Tháp Mười, một trong những vùng trũng lớn nhất của Đồng bằng sông Cửu Long. Hàng ngàn năm trước, nơi đây chưa có những con đường như hôm nay. Không có khu du lịch, không có bến tàu, cũng chưa có những cánh đồng thẳng cánh cò bay.

Chỉ có nước Mùa mưa, nước từ thượng nguồn Mekong đổ về, phủ kín những vùng trũng rộng lớn. Mùa khô, nước rút đi, để lại phù sa, xác thực vật và vô số nguồn dinh dưỡng nuôi dưỡng sự sống. Qua hàng ngàn năm, nước kiến tạo nên đất. Đất nuôi dưỡng cây.

Cây giữ lại chim. Chim mang theo sự sống. Và từ đó hình thành nên một hệ sinh thái đất ngập nước đặc trưng của Đồng Tháp Mười. Trong lịch sử khai phá miền Tây Nam bộ, Đồng Tháp Mười từng được xem là vùng đất khó.

Gáo Giồng mùa chim làm tổ. Ảnh NGÔ QUANG TUYÊN

Đất phèn. Nước ngập. Dân cư thưa thớt. Việc canh tác gặp nhiều trở ngại.

Nhưng điều mà con người xem là khó khăn lại chính là điều kiện để thiên nhiên tạo ra sự khác biệt. Khi nhiều vùng đất ngập nước dần được chuyển đổi thành đất sản xuất, một phần diện tích rừng tràm ở Gáo Giồng được giữ lại, phục hồi và bảo tồn.

Gáo Giồng hôm nay vì thế không chỉ là sản phẩm của tự nhiên. Đó còn là kết quả của một lựa chọn. Lựa chọn giữ lại một phần ký ức sinh thái của Đồng Tháp Mười.

Những điều kiện tự nhiên tạo nên Gáo Giồng. Mỗi hệ sinh thái đều có một “bản thiết kế” riêng của tự nhiên. Đối với Gáo Giồng, bản thiết kế ấy được tạo nên bởi địa hình thấp, đất phèn và chế độ ngập nước theo mùa.

Địa hình thấp giúp nơi đây giữ nước. Đất phèn tạo nên những điều kiện đặc thù cho hệ thực vật bản địa phát triển. Khí hậu nhiệt đới gió mùa mang đến nguồn nhiệt và lượng mưa dồi dào quanh năm. Nhưng yếu tố quan trọng nhất vẫn là nước.

Nếu rừng Amazon được kiến tạo bởi mưa, thì Đồng Tháp Mười được kiến tạo bởi mùa nước nổi.Nước không chỉ là tài nguyên. Nước là kiến trúc sư của toàn bộ hệ sinh thái.

Nước quyết định nơi nào cây tràm mọc lên. Nước quyết định mùa sinh sản của cá. Nước quyết định thời điểm chim về làm tổ. Nước quyết định dòng chảy của sự sống.

Có thể nói, hiểu Gáo Giồng trước hết là hiểu vai trò của nước. Một hệ sinh thái được dệt nên bởi muôn loài. Giá trị lớn nhất của Gáo Giồng không nằm ở cảnh quan mà nằm ở sự sống. Rừng tràm là lớp nền sinh thái chủ đạo. Bên dưới tán tràm là sen, súng, năng, lau sậy và nhiều loài thực vật ngập nước khác.

Mỗi loài cây là một mắt xích trong mạng lưới sinh thái. Nơi cây trú ngụ là nơi côn trùng sinh sống. Nơi có côn trùng là nơi chim tìm đến. Nơi có chim là nơi hệ sinh thái vận hành khỏe mạnh.

Người ta thường thích thú khi nhìn những đàn cò trắng bay lên giữa chiều vàng. Nhưng đàn chim ấy không phải là sản phẩm du lịch. Chúng là chỉ báo sinh thái. Sự hiện diện của chim nói với chúng ta rằng, hệ sinh thái vẫn còn khả năng nuôi dưỡng sự sống.

Một cánh chim bay lên cũng là một tín hiệu cho thấy đất, nước, cây cỏ và nguồn thức ăn vẫn đang vận hành hài hòa. Đó là thứ tài sản vô giá mà không một công trình nhân tạo nào có thể tạo ra trong một sớm một chiều.

NHỮNG TÁC ĐỘNG TỪ BÊN NGOÀI

Không có hệ sinh thái nào tồn tại biệt lập. Gáo Giồng hôm nay đang chịu tác động từ những biến đổi diễn ra rất xa nó. Biến đổi khí hậu làm thay đổi lượng mưa và nhiệt độ. Các công trình thủy điện trên dòng Mekong làm thay đổi chế độ lũ tự nhiên.

Những biến động ấy có thể bắt đầu từ hàng ngàn kilômét phía thượng nguồn nhưng cuối cùng vẫn ảnh hưởng đến một cánh rừng tràm ở Đồng Tháp.

Khi lũ về ít hơn, phù sa ít hơn. Khi phù sa ít hơn, nguồn dinh dưỡng suy giảm. Khi nguồn dinh dưỡng suy giảm, các mắt xích sinh thái bắt đầu thay đổi. Bên cạnh đó, là áp lực phát triển kinh tế, mở rộng hạ tầng và gia tăng khai thác tài nguyên.

Những tác động này đặt ra câu hỏi lớn cho công tác quản lý đất ngập nước trong thế kỷ XXI: Làm thế nào để phát triển mà không làm mất đi nền tảng sinh thái của phát triển?

NHỮNG TÁC ĐỘNG TỪ BÊN TRONG RA XÃ HỘI

Nếu chỉ nhìn một chiều, người ta sẽ nghĩ Gáo Giồng là đối tượng cần được bảo vệ. Nhưng nhìn theo chiều ngược lại, Gáo Giồng cũng đang bảo vệ con người.
Rừng tràm hấp thụ carbon. Đất ngập nước điều tiết nước. Đa dạng sinh học giúp duy trì cân bằng sinh thái. Đó là những dịch vụ mà thiên nhiên đang âm thầm cung cấp mỗi ngày.

Ngoài giá trị môi trường, Gáo Giồng còn tạo ra giá trị văn hóa. Trong những cánh rừng tràm ấy vẫn còn ký ức của mùa nước nổi. Vẫn còn hình bóng của chiếc xuồng ba lá.

Vẫn còn những câu chuyện về nghề đặt lọp, giăng lưới, bắt cá đồng. Không gian ấy lưu giữ một phần bản sắc của Đồng Tháp Mười. Đồng thời, đây cũng là một không gian giáo dục đặc biệt.

Một đứa trẻ có thể học về biến đổi khí hậu trong sách giáo khoa. Nhưng chỉ khi đứng giữa rừng tràm, nhìn một đàn chim sải cánh trên mặt nước, em mới cảm nhận được thiên nhiên không phải là khái niệm mà là một thực thể sống động.

GÁO GIỒNG VÀ BÀI HỌC VỀ CÁCH NHÌN GIÁ TRỊ

Trong nhiều năm, chúng ta quen đánh giá một vùng đất bằng sản lượng. Một hecta đất làm ra bao nhiêu lúa. Một ao nuôi thu được bao nhiêu cá. Một khu du lịch bán được bao nhiêu vé. Nhưng thiên nhiên luôn tạo ra nhiều giá trị hơn những gì bảng cân đối kế toán có thể ghi nhận.

Một hecta rừng tràm không chỉ tạo ra gỗ, mà nó còn tạo ra nguồn nước sạch hơn. Tạo ra không khí trong lành hơn. Tạo ra nơi cư trú cho chim. Tạo ra tri thức cho học sinh. Tạo ra cảm hứng cho du khách. Tạo ra khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu. Đó là những giá trị vô hình nhưng lại là nền tảng của phát triển bền vững.

Bởi vậy, câu hỏi không còn là: “Gáo Giồng tạo ra bao nhiêu doanh thu?” mà là: “Gáo Giồng tạo ra bao nhiêu giá trị?” Khi thay đổi câu hỏi, chúng ta sẽ thay đổi cách phát triển.

Du khách tham quan trải nghiệm ở khu vực sân chim 36 ha. Ảnh NGÔ QUANG TUYÊN

Từ khu du lịch sinh thái đến không gian đa giá trị, tương lai của Gáo Giồng không nên được định vị như một khu du lịch sinh thái đơn thuần. Tương lai ấy nên được định vị như một không gian đa giá trị của hệ sinh thái đất ngập nước Đồng Tháp Mười.

Trước hết, bảo tồn phải trở thành sản phẩm cốt lõi. Không phải có rừng để làm du lịch, mà có du lịch để giữ rừng. Mọi dự án đầu tư cần được đánh giá bằng một câu hỏi rất đơn giản: Hệ sinh thái có khỏe hơn không?

Tiếp theo, Gáo Giồng có thể trở thành một trong những trường học sinh thái của Đồng Tháp Mười. Một nơi học sinh được học về chim nước bằng cách quan sát chim nước. Học về đất ngập nước bằng cách bước chân trên đất ngập nước.

Học về biến đổi khí hậu bằng những trải nghiệm thực tế. Song song đó là xây dựng một bảo tàng sống về Đồng Tháp Mười. Nơi lưu giữ ký ức khai hoang. Ký ức mùa nước nổi. Ký ức của những cộng đồng từng sống dựa vào nhịp điệu của thiên nhiên.

Người dân địa phương cũng cần trở thành chủ thể của quá trình phát triển. Họ không chỉ là người phục vụ du lịch. Họ là người kể chuyện. Là hướng dẫn viên thực địa.

Là người truyền lại tri thức bản địa. Là cầu nối giữa du khách và hệ sinh thái. Xa hơn, Gáo Giồng có thể trở thành một trong những trung tâm nghiên cứu đất ngập nước của vùng Mekong, nơi gặp gỡ của nhà khoa học, nhà quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng.

Khi đó, giá trị của Gáo Giồng sẽ không còn được đo bằng số lượng vé bán ra, mà bằng lượng tri thức được tạo ra. Bằng số học sinh được truyền cảm hứng. Bằng số loài chim được bảo tồn. Bằng những sinh kế bền vững được hình thành.

KẾT LUẬN

Gáo Giồng là câu chuyện của nước. Là câu chuyện của rừng tràm. Là câu chuyện của những đàn chim. Nhưng sâu xa hơn, đó là câu chuyện về cách con người lựa chọn ứng xử với thiên nhiên.

Nếu chỉ nhìn thấy một khu du lịch, chúng ta sẽ tìm cách khai thác nó. Nếu nhìn thấy một hệ sinh thái, chúng ta sẽ tìm cách gìn giữ nó.

Còn nếu nhìn thấy một không gian đa giá trị, chúng ta sẽ biết cách làm cho thiên nhiên, kinh tế, văn hóa, giáo dục và cộng đồng cùng phát triển. Đó có lẽ cũng là con đường mà Gáo Giồng có thể đi trong tương lai. Không phải trở thành nơi đông khách nhất.

Mà trở thành nơi tạo ra nhiều giá trị nhất trên cùng một vùng đất.

LÊ MINH HOAN