Không để 'giang hồ mạng' gieo những giá trị lệch chuẩn cho giới trẻ

Khi những màn khoe tiền, khoe quyền lực, phát ngôn gây sốc… vẫn có thể hút hàng triệu lượt chú ý, làm thế nào để ngăn “rác văn hóa” gieo những giá trị lệch chuẩn vào giới trẻ? Xung quanh vấn đề này, ngày 19-8, phóng viên Báo Hànộimới đã có cuộc trao đổi với chuyên gia tâm lý giáo dục và tư vấn kỹ năng sống Nguyễn Lệ Thủy.

Chuyên gia Nguyễn Lệ Thủy. Ảnh: P.V

“Rác văn hóa” và những lệch chuẩn trong giới trẻ

- Từ Huấn “Hoa Hồng”, Phú Lê đến những “giang hồ mạng” khác, vì sao những hình tượng với lối sống phô trương, phát ngôn gây sốc vẫn có sức hút với một bộ phận giới trẻ? Điều gì đáng lo khi những giá trị lệch chuẩn ấy có thể trở thành hình mẫu để người trẻ định hình bản thân?

- Điều đầu tiên cần nhìn nhận là thế giới của giới trẻ hiện nay không chỉ nằm ở cuộc sống thực mà còn ở rất nhiều trên không gian mạng. Có những bạn trẻ dành thời gian trên mạng nhiều đến mức ranh giới giữa hai thế giới này trở nên rất mỏng. Vì thế, những gì các em thường xuyên nhìn thấy, nghe thấy và quan tâm trên mạng đều có khả năng tác động đến nhận thức, thói quen và cách ứng xử.

Sự tác động ấy thường không diễn ra ngay lập tức. Ban đầu có thể chỉ là sự tò mò, muốn biết nhân vật đó là ai, vì sao lại được nhiều người quan tâm, tại sao những phát ngôn hay hành động khác thường lại thu hút nhiều lượt xem. Nhưng nếu việc theo dõi được lặp đi lặp lại, sự tò mò có thể trở thành thói quen. Lâu dần, các em có thể bắt đầu học theo cách ăn mặc, cách nói chuyện, cách thể hiện bản thân và thậm chí coi đó là một hình mẫu đáng ngưỡng mộ.

Chúng ta từng thấy câu chuyện của Khá Bảnh. Đến nay vẫn có những bạn trẻ để kiểu tóc, sống và hành xử theo hình tượng ấy vì cho rằng như vậy mới là “chất chơi”. Một bộ phận thanh thiếu niên vốn có cá tính mạnh, thích thể hiện mình, tự tin, táo bạo và muốn khẳng định bản thân có thể dễ bị cuốn theo những hình tượng như vậy hơn, đặc biệt khi bên cạnh các em thiếu sự giáo dục, định hướng và đồng hành của người lớn.

- Khi những hình ảnh về tiền bạc, quyền lực, sự nổi tiếng và lối sống “giang hồ” liên tục xuất hiện trên mạng, những hệ lụy nào có thể xảy ra đối với nhận thức, quan niệm về giá trị sống và hành vi của giới trẻ?

- Điều đáng lo nhất là các em có thể hình thành những chuẩn mực sai lệch về cách sống và cách khẳng định giá trị của bản thân. Nếu thường xuyên nhìn thấy những hình ảnh thể hiện sự giàu có, quyền lực, nổi tiếng bằng những phát ngôn gây sốc hay hành động khác người, một số bạn trẻ có thể bắt đầu nghĩ rằng đó mới là biểu hiện của bản lĩnh, của thành công hoặc “chất chơi”.

Đặc biệt, khi những hình ảnh về một cuộc sống xa hoa được gắn với những nguồn tiền bất minh, không sạch nhưng lại được trình bày như một điều đáng ngưỡng mộ, trẻ rất dễ hình thành tâm lý muốn hưởng thụ mà không hiểu rằng để có được một cuộc sống tốt đẹp phải bắt đầu từ lao động, học tập và rèn luyện.

Nếu thiếu sự định hướng, những tác động đó có thể dần hình thành thói quen và lối sống. Từ chỗ tò mò, các em có thể chuyển sang học theo; từ học theo có thể hình thành mong muốn được giống nhân vật mình ngưỡng mộ. Đó chính là điều cần cảnh giác, bởi tác động của “rác văn hóa” không phải lúc nào cũng biểu hiện ngay thành một hành vi vi phạm mà có thể bắt đầu từ sự thay đổi rất nhỏ trong cách nghĩ, cách ứng xử và quan niệm về giá trị sống.

Đối tượng Bùi Xuân Huấn (tức Huấn "Hoa hồng") tại cơ quan Công an. Ảnh: Bộ Công an

- Không ít nội dung “giang hồ mạng” trở nên viral (tạo xu hướng) nhờ lượt xem, bình luận và chia sẻ. Theo chuyên gia, người dùng mạng xã hội đang vô tình trở thành “mắt xích” tiếp sức cho những nội dung lệch chuẩn như thế nào?

- Mạng xã hội có những thuật toán đánh trúng vào những điều người dùng muốn biết, muốn xem, muốn có. Khi một nội dung nhận được nhiều sự quan tâm và tương tác, nó có khả năng tiếp tục được đẩy lên, trở thành xu hướng và lan truyền mạnh hơn. Vì vậy, những video của các nhân vật như Huấn Hoa Hồng, Phú Lê có thể từ một nội dung ban đầu trở thành những nội dung viral, thu hút sự chú ý của đông đảo giới trẻ.

Ban đầu, một nội dung tưởng như chỉ để giải trí nhưng nếu được tiếp nhận thường xuyên, thiếu khả năng sàng lọc thì nó vẫn có thể để lại ảnh hưởng. Vì thế, người dùng mạng xã hội cũng cần ý thức rằng sự chú ý của mình có giá trị rất lớn. Không phải cứ xem, bình luận, chia sẻ một nội dung gây sốc là hoàn toàn vô hại.

Vì thế, người dùng mạng xã hội cũng cần hiểu rằng sự chú ý không phải lúc nào cũng vô hại. Không phải cứ xem cho biết, bình luận cho vui hay chia sẻ để phê phán là không có tác động. Trong môi trường mạng, mỗi tương tác đều có thể trở thành một tín hiệu giúp nội dung tiếp tục được phân phối.

Trang bị “sức đề kháng” trước cám dỗ

- Theo chuyên gia, làm thế nào để trang bị cho giới trẻ “sức đề kháng” trước những cám dỗ và nội dung lệch chuẩn trên mạng xã hội?

- Để giúp giới trẻ có “sức đề kháng” trước những nội dung lệch chuẩn, trước hết cần bắt đầu từ gia đình và nhà trường. Cha mẹ, thầy cô phải đồng hành, giúp trẻ nhận diện nguồn tin độc hại, biết sàng lọc nội dung và lựa chọn những nhân vật, KOL có ảnh hưởng tích cực. Đây không phải việc làm một lần mà là quá trình giáo dục lâu dài.

Việc quản lý thời gian sử dụng điện thoại, mạng xã hội là cần thiết nhưng cấm đoán không phải giải pháp căn cơ. Quan trọng hơn, người lớn cần tạo sự gần gũi để trẻ sẵn sàng chia sẻ những gì mình xem trên mạng, từ đó cùng phân tích đâu là hành vi đúng, đâu là lệch chuẩn và vì sao không nên chạy theo những nội dung tiêu cực.

Bên cạnh đó, nhà trường cần phối hợp với gia đình trong việc giáo dục và định hướng trẻ. Không gian mạng đã trở thành một phần trong đời sống của các em, vì vậy, giáo dục kỹ năng sống cũng cần giúp trẻ biết cách ứng xử trước những tác động từ môi trường này. Cùng việc học tập, gia đình và nhà trường cần hướng trẻ đến các hoạt động thể chất, rèn luyện kỹ năng và những hoạt động lành mạnh.

Khi có một đời sống thực phong phú, có việc để làm, có môi trường để giao tiếp, vận động và phát triển năng lực, các em sẽ bớt thời gian rảnh rỗi để chìm vào những nội dung vô bổ trên mạng. Mục tiêu cuối cùng là giúp các em hình thành khả năng tự nhận diện, tự sàng lọc và tự bảo vệ mình trong môi trường số.

Huấn "Hoa Hồng" và vợ trước khi bị khởi tố. Ảnh: MXH

- Từ những trường hợp như Huấn “Hoa Hồng”, Phú Lê…, phải chăng điều đáng lo không chỉ là một số “giang hồ mạng” bị xử lý mà còn là nhu cầu của công chúng và “thị trường chú ý” có thể tiếp tục tạo ra những nhân vật mới? Theo chuyên gia, cần làm gì để phá vỡ vòng lặp “gây sốc - thu hút chú ý - nổi tiếng - kiếm tiền - tiếp tục tạo nội dung lệch chuẩn”?

- Đây là một hồi chuông cảnh báo cần thiết. Tôi hy vọng những nhân vật có hành vi tương tự sẽ tiếp tục được xử lý để không gian mạng thực sự trở thành một môi trường văn hóa, văn minh, không làm ảnh hưởng đến giới trẻ. Tuy nhiên, để hiện tượng không lặp lại thì không thể chỉ trông chờ vào việc xử lý từng cá nhân. Nếu vẫn còn một bộ phận người xem tò mò, thích những nội dung gây sốc, thích sự nổi tiếng bằng mọi giá thì sẽ vẫn tồn tại nhu cầu đối với những nội dung như vậy.

Vì thế, bên cạnh trách nhiệm của cơ quan chức năng trong việc kiểm duyệt, ngăn chặn và xử lý kịp thời những nội dung vi phạm cần đặc biệt chú trọng giáo dục và đồng hành với trẻ. Khi trẻ có khả năng nhận diện đâu là nội dung độc hại, đâu là nhân vật đáng theo dõi và biết lựa chọn những giá trị tích cực, sức hút của những hình tượng lệch chuẩn sẽ giảm đi.

- Chuyên gia muốn gửi thông điệp gì tới giới trẻ về bản lĩnh trong thời đại mạng xã hội hiện nay?

- Tôi mong các bạn trẻ hiểu rằng bản lĩnh không nằm ở việc khiến người khác sợ mình, cũng không nằm ở việc có thật nhiều tiền hay được thật nhiều người biết đến. Bản lĩnh trước hết là biết mình là ai, biết điều gì đúng - sai, làm chủ hành vi và chịu trách nhiệm với những lựa chọn của mình.

Sự nổi tiếng có giá trị không đến từ những bộ trang phục đắt tiền, những phát ngôn gây sốc hay những hành động khác người, mà đến từ một lối sống đẹp, cách ứng xử có văn hóa và khả năng lan tỏa những giá trị tích cực tới cộng đồng. Một người có thể không nổi tiếng trên mạng nhưng vẫn tạo ra những giá trị lớn cho gia đình và xã hội. Ngược lại, hàng trăm nghìn người theo dõi cũng không có nhiều ý nghĩa nếu những điều được lan truyền là lối sống lệch chuẩn.

Vì vậy, thay vì chạy theo sự chú ý nhất thời, các bạn hãy tập trung vào học tập, rèn luyện, xây dựng đạo đức, tri thức và năng lực của chính mình; đồng thời biết giữ mình trước những cám dỗ của xã hội. Khi có tri thức, kỹ năng, bản lĩnh và một lối sống đẹp, các bạn không cần phải gây sốc để được công nhận. Chính những giá trị tích cực mà mình tạo ra mới là điều có thể giúp sự ảnh hưởng của mỗi người trở nên lâu dài và có ý nghĩa.

- Xin cảm ơn chuyên gia về cuộc trao đổi!

Thu Trang (thực hiện)