Khơi thông nguồn lực để văn hóa thực sự trở thành động lực phát triển

Các đại biểu Quốc hội thảo luận tại Tổ 16. Ảnh: Đắc Trường

Sáng 20/4, tiếp tục Chương trình Kỳ họp thứ Nhất, Đoàn ĐBQH các tỉnh Cao Bằng, Đắk Lắk, Tuyên Quang thảo luận tại Tổ 16 về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam.

Theo ĐBQH Ma Thị Thúy (Tuyên Quang), dự thảo Nghị quyết và báo cáo thẩm tra đã được chuẩn bị công phu, đánh giá toàn diện và làm rõ sự cần thiết ban hành nghị quyết. Đặc biệt, các quy định tại Điều 6 về cơ chế, chính sách bảo tồn văn hóa các dân tộc thiểu số, nghệ thuật dân gian, nghệ thuật truyền thống và bảo vật quốc gia được thiết kế chặt chẽ, thể hiện rõ sự quan tâm của Nhà nước đối với việc giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa, cội nguồn bản sắc và là sức mạnh nội sinh của phát triển.

ĐBQH Ma Thị Thúy (Tuyên Quang) phát biểu. Ảnh: Đắc Trường

Từ thực tiễn địa phương, đại biểu cho rằng việc triển khai quy định này sẽ đối mặt với nhiều thách thức. Nguồn lực dành cho bảo tồn văn hóa còn hạn chế, dễ bị dàn trải; cơ chế đặc thù còn mang tính khái quát; nguy cơ thương mại hóa làm biến dạng giá trị truyền thống vẫn hiện hữu nếu thiếu định hướng và quản lý chặt chẽ. Bên cạnh đó, đội ngũ nghệ nhân đang ngày càng cao tuổi, trong khi lực lượng kế cận còn mỏng, đặt ra nguy cơ đứt gãy trong truyền dạy.

Đại biểu kiến nghị cần sớm cụ thể hóa các quy định theo hướng xác định rõ tiêu chí ưu tiên đầu tư; tập trung nguồn lực vào các loại hình văn hóa có nguy cơ mai một cao; xây dựng cơ chế đặc thù thực chất, phù hợp từng vùng, từng dân tộc; đồng thời tăng cường phân cấp, trao quyền cho địa phương và cộng đồng.

ĐBQH Y Bhen Kđoh (Đắk Lắk) phát biểu. Ảnh: Đắc Trường

Dưới góc nhìn là một người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật, ĐBQH Y Bhen Kđoh (Đắk Lắk) nhấn mạnh vai trò của nguồn lực tài chính, cho rằng đây là “động lực rất quan trọng” để các hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa đi vào thực chất. Thực tế cho thấy, nhiều nghệ nhân tâm huyết nhưng đời sống còn khó khăn, nếu không có điều kiện ổn định sẽ khó toàn tâm toàn ý cho việc giữ gìn và truyền dạy di sản.

Ở góc độ chính sách đối với văn nghệ sĩ, đại biểu chỉ ra bất cập khi tuổi nghề trong lĩnh vực nghệ thuật thấp nhưng tuổi nghỉ hưu lại cao, dẫn đến khoảng trống chính sách. Do đó, cần có cơ chế hỗ trợ đào tạo lại, chuyển đổi nghề, hoặc chính sách nghỉ hưu sớm đối với các ngành nghề đặc thù.

Về quy định bảo đảm tối thiểu 2% chi ngân sách nhà nước cho văn hóa, ĐBQH Đoàn Thị Lê An (Cao Bằng) đánh giá đây là tín hiệu tích cực, thể hiện sự chuyển biến trong nhận thức về vai trò của văn hóa. Tuy nhiên, nếu thiết kế theo hướng “cứng” sẽ dễ dẫn đến hình thức, thậm chí làm giảm hiệu quả sử dụng ngân sách.

ĐBQH Đoàn Thị Lê An (Cao Bằng) phát biểu. Ảnh: Đắc Trường

Theo đại biểu, vấn đề không chỉ là “chi bao nhiêu” mà quan trọng hơn là “chi như thế nào”. Từ thực tiễn địa phương, đặc biệt là các tỉnh miền núi có quy mô ngân sách nhỏ, nhu cầu chi lớn, việc áp dụng tỷ lệ cứng có thể gây áp lực lớn trong cân đối ngân sách.

Do đó, đại biểu kiến nghị chuyển sang hướng “phấn đấu đạt khoảng 2% trong trung hạn”, có lộ trình phù hợp với từng địa phương; đồng thời gắn tỷ lệ chi với các chỉ tiêu đầu ra cụ thể như đóng góp của công nghiệp văn hóa, doanh thu du lịch văn hóa, số lượng doanh nghiệp sáng tạo. Ngân sách nhà nước cần đóng vai trò “vốn mồi”, kích hoạt nguồn lực xã hội.

Đại biểu cũng nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ “bảo tồn tĩnh” sang “bảo tồn sống”, đưa di sản vào đời sống, gắn với phát triển du lịch và sinh kế của người dân.

ĐBQH Trần Hồng Minh (Cao Bằng) phát biểu. Ảnh: Đắc Trường

Từ thực tiễn triển khai, ĐBQH Trần Hồng Minh (Cao Bằng) chỉ ra những bất cập trong quy định về bảo tồn di sản khi còn cứng nhắc, thiếu linh hoạt, gây cản trở cho phát triển kinh tế - xã hội. Nhiều công trình xuống cấp nghiêm trọng nhưng không thể cải tạo do vướng quy định, trong khi nếu giữ nguyên lại tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn.

Đại biểu kiến nghị cần phân loại, phân nhóm di sản để có cơ chế xử lý phù hợp, tránh tình trạng “đóng băng” di sản. Đồng thời, cần học hỏi kinh nghiệm quốc tế trong bảo tồn linh hoạt, kết hợp giữa lưu giữ giá trị và phục vụ phát triển. Bên cạnh đó, đại biểu cũng đặt vấn đề về hiệu quả sử dụng các thiết chế văn hóa. Thực tế cho thấy nhiều công trình được đầu tư lớn nhưng hoạt động kém hiệu quả, thiếu cơ chế vận hành bền vững, gây lãng phí nguồn lực.

ĐBQH Bùi Thanh Toàn (Đắk Lắk) phát biểu. Ảnh: Đắc Trường

Về việc thành lập Quỹ văn hóa, nghệ thuật, ĐBQH Bùi Thanh Toàn (Đắk Lắk) cho rằng đây là lĩnh vực nhạy cảm bởi khó đo lường hiệu quả, đặc biệt với các dự án mang giá trị tinh thần. Do đó, cần quy định rõ tiêu chí lựa chọn, cơ chế vận hành, cũng như cơ chế miễn trừ trách nhiệm đối với các dự án sáng tạo có giá trị nghệ thuật nhưng không thành công về thương mại.

Trong khi đó, đại biểu Đoàn Thị Lê An (Cao Bằng) đề xuất nghiên cứu đổi tên thành “Quỹ phát triển công nghiệp văn hóa” để mở rộng phạm vi, hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế sáng tạo, thúc đẩy thương mại hóa sản phẩm văn hóa và đóng góp vào tăng trưởng.

ĐBQH Lý Thị Lan (Tuyên Quang) phát biểu. Ảnh: Đắc Trường

ĐBQH Lý Thị Lan (Tuyên Quang) nhấn mạnh, phát triển văn hóa phải gắn với phát triển kinh tế - xã hội và tạo sinh kế bền vững cho người dân, đặc biệt tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Nếu không tạo được lợi ích thiết thực, việc bảo tồn sẽ khó bền vững.

Từ thực tiễn, đại biểu kiến nghị ưu tiên phân bổ nguồn lực cho vùng khó khăn; bổ sung cơ chế vận hành hiệu quả thiết chế văn hóa; phát triển công nghiệp văn hóa theo hướng phân vùng; đồng thời chú trọng đào tạo, đãi ngộ nghệ nhân, khuyến khích truyền dạy di sản trong cộng đồng và trường học.

Nhật Trường