Khoảng cách số nhìn từ năng lực kiểm chứng thông tin

Vấn đề này được thảo luận tại Hội thảo khoa học quốc tế “Khoảng cách số và Năng lực AI”, diễn ra ngày 22-10 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

TS. Phan Văn Kiền, Viện trưởng Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), tại hội thảo ngày 22-10. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Biết sử dụng Internet vẫn chưa đủ

Báo cáo “Vượt ra ngoài khả năng tiếp cận: Bất bình đẳng số và tính dễ bị tổn thương trước thông tin sai lệch của lao động phi chính thức tại đô thị Việt Nam” của TS. Phan Văn Kiền, Viện trưởng Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, cho thấy việc sử dụng thành thạo điện thoại chưa bảo đảm khả năng thẩm định nội dung.

Theo TS. Phan Văn Kiền, nhận định này được đưa ra trên cơ sở nghiên cứu định tính thông qua phỏng vấn sâu 10 lao động phi chính thức tại Hà Nội, trong độ tuổi từ 30 đến 66. Kết quả phỏng vấn cho thấy, niềm tin vào thông tin có thể bị chi phối bởi hình ảnh tạo cảm giác chân thực, cảm xúc mà câu chuyện khơi gợi và mức độ tin cậy của người gửi. Một người tham gia từng tin vào câu chuyện đoàn tụ tại Hiroshima sử dụng hình ảnh do AI tạo ra. Thông tin sai lệch cũng có thể lan truyền khi được người thân, bạn bè chuyển tiếp mà chưa qua kiểm chứng.

Hội thảo thu hút đông đảo đại biểu tham dự. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Từ những trường hợp được ghi nhận trong nghiên cứu, TS. Phan Văn Kiền phân biệt kỹ năng số, hiểu biết về AI và năng lực tự chủ thông tin. Ông cho rằng: “Người thành thạo công nghệ vẫn có thể tin vào thông tin chưa được kiểm chứng, trong khi người ít thành thạo công cụ vẫn có thể chủ động đối chiếu nguồn tin”.

Dù không có tính đại diện cho toàn xã hội, nghiên cứu gợi mở rằng khoảng cách số không chỉ nằm ở khả năng tiếp cận và sử dụng công nghệ, mà còn ở năng lực ứng phó với rủi ro trực tuyến. Sau khi bị đánh lừa, một số người chọn né tránh thông tin, vô tình bỏ qua cả những nội dung chính xác và cần thiết.

Vì vậy, theo TS. Phan Văn Kiền, cần kết hợp các biện pháp quản lý, kỹ thuật nhằm hạn chế nội dung giả mạo, lừa đảo với giáo dục kỹ năng kiểm chứng thông tin. Gia đình, cộng đồng và báo chí có thể góp phần hướng dẫn người dân nhận diện dấu hiệu đáng ngờ, đối chiếu nguồn tin trước khi chia sẻ hoặc làm theo.

Từ né tránh thông tin đến chủ động thẩm định

PGS.TS Đặng Thị Thu Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, phát biểu tại hội nghị. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Để người dân không chỉ dè dặt trước thông tin trên mạng mà còn biết cách đánh giá và chọn lọc nội dung, việc giáo dục cần xuất phát từ những khó khăn thực tế của từng nhóm người dùng. Kết hợp nghiên cứu định tính với khảo sát định lượng sẽ giúp xác định rõ hơn những khó khăn này, làm cơ sở xây dựng nội dung hướng dẫn phù hợp.

Ở góc độ rộng hơn, PGS.TS. Đặng Thị Thu Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, lưu ý rằng AI có thể tạo thêm cơ hội nhưng cũng làm gia tăng bất bình đẳng giữa những người có điều kiện tận dụng công nghệ và những người còn gặp khó khăn trong việc tiếp cận.

"Báo chí có vai trò quan trọng trong kiểm chứng thông tin, nâng cao hiểu biết về AI và bảo vệ các nhóm yếu thế. Việc ứng dụng công nghệ cần đi đôi với tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và bảo vệ quyền riêng tư”, bà Hương nhấn mạnh.

GS. Yi Mou, Phó Trưởng khoa Truyền thông và Báo chí, Đại học Giao thông Thượng Hải (Trung Quốc), phát biểu tại hội thảo. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Cùng bàn về năng lực sử dụng AI, GS. Yi Mou, Phó Trưởng khoa Truyền thông và Báo chí, Đại học Giao thông Thượng Hải (Trung Quốc), cảnh báo những câu trả lời trôi chảy của công nghệ có thể khiến người dùng đánh giá quá cao độ tin cậy của thông tin. Bà nêu rõ người dùng cần biết kiểm tra kết quả, nhận diện giới hạn của AI và duy trì tư duy độc lập. Việc giáo dục về AI cũng cần phù hợp với ngôn ngữ và điều kiện xã hội của từng quốc gia.

Bà Kate Huth, đại diện Đại học Griffith, bang Queensland, Australia, chia sẻ tại hội thảo. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Bên cạnh vấn đề thông tin sai lệch, hội thảo còn đặt ra yêu cầu tôn trọng quyền của cộng đồng khi thu thập và lưu giữ tri thức văn hóa.

Bà Kate Huth, đại diện Đại học Griffith, bang Queensland, Australia, cho biết với nhiều cộng đồng bản địa, tri thức phi vật thể được truyền qua các thế hệ đôi khi là tài sản quý giá cuối cùng còn lại. Vì vậy, khi tiếp cận những tri thức này, nhà nghiên cứu cần bảo đảm sự đồng thuận của cộng đồng, giúp người cung cấp thông tin hiểu rõ hệ quả của việc công bố và xác định đúng người có thẩm quyền đại diện. Bà cũng lưu ý có những tri thức không nên hoặc không thể chia sẻ với người bên ngoài.

GS Liangwen Kuo, Viện Truyền thông và Phương tiện truyền thông, Đại học Giao thông Thượng Hải, Tổng Biên tập Tạp chí Emerging Media. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Từ yêu cầu đó, GS. Liangwen Kuo, Viện Truyền thông và Phương tiện truyền thông, Đại học Giao thông Thượng Hải, Tổng Biên tập Tạp chí Emerging Media, chia sẻ kinh nghiệm của nhóm nghiên cứu trong quá trình tiếp cận các cộng đồng lưu giữ nghệ thuật dân gian.

"Người được nhiều người biết đến chưa chắc là người gắn bó sâu sắc nhất với di sản. Nhóm phải tìm hiểu kỹ, nhờ những người địa phương đáng tin cậy giới thiệu và tham khảo ý kiến của nhiều thành viên để xác định đúng người nắm giữ tri thức", GS. Liangwen Kuo nhấn mạnh.

Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác với Viện Truyền thông và Phương tiện truyền thông, Đại học Giao thông Thượng Hải. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Hội thảo do Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông tổ chức, với sự hỗ trợ học thuật của Tạp chí Emerging Media, gồm hai báo cáo chính, bốn phiên chuyên đề và 52 công trình được chọn đăng trong kỷ yếu. Trong khuôn khổ sự kiện, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông ký biên bản ghi nhớ hợp tác với Viện Truyền thông và Phương tiện truyền thông, Đại học Giao thông Thượng Hải, nhằm tăng cường hợp tác đào tạo và nghiên cứu báo chí, truyền thông.

Những vấn đề được trao đổi tại hội thảo cho thấy việc ứng dụng công nghệ cần gắn với năng lực đánh giá thông tin của người dùng và trách nhiệm của các bên liên quan. Các ý kiến đều nhấn mạnh yêu cầu đặt con người và quyền lợi của cộng đồng ở vị trí trung tâm trong quá trình phát triển, sử dụng công nghệ.

Kiều Thoan Thu