Thời đại AI: Khoảng cách số khiến người dùng dễ tổn thương trước tin giả

Tại hội thảo khoa học quốc tế “Khoảng cách số và Năng lực AI”, diễn ra ngày 22/10 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, TS. Phan Văn Kiền, Viện trưởng Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, đã chia sẻ kết quả nghiên cứu về bất bình đẳng số và nguy cơ bị tác động bởi thông tin sai lệch trong nhóm lao động phi chính thức tại Hà Nội.

TS. Phan Văn Kiền, Viện trưởng Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, chia sẻ kết quả nghiên cứu về năng lực sử dụng công nghệ và kiểm chứng thông tin của nhóm lao động phi chính thức tại Hà Nội.

Có kết nối nhưng thiếu kỹ năng kiểm chứng thông tin

Nghiên cứu được thực hiện thông qua phỏng vấn sâu 10 lao động phi chính thức, từ 30 đến 66 tuổi, làm các công việc như buôn bán nhỏ, giúp việc, bảo vệ, sửa chữa xe và vệ sinh. Các cuộc phỏng vấn diễn ra trong tháng 3 và tháng 4/2026. Tất cả người tham gia đều sử dụng điện thoại thông minh và Internet, nhưng chưa được đào tạo có hệ thống về kỹ năng số.

Đáng chú ý, 7 trong số 10 người được phỏng vấn cho biết kỹ năng sử dụng công nghệ của họ còn ở mức cơ bản hoặc chưa đầy đủ. 5 người cho biết cần người khác hướng dẫn trực tiếp khi bắt đầu sử dụng thiết bị. Việc học chủ yếu thông qua con cháu, người quen, nhân viên cửa hàng điện thoại hoặc tự thử nghiệm.

Có người đã bán hàng trực tuyến nhiều năm nhưng vẫn chỉ biết một phần nhỏ chức năng của điện thoại. Một số người gặp khó khăn khi chụp màn hình, gửi thư điện tử, mua sắm trực tuyến hoặc giao dịch ngân hàng; thậm chí không dám tự thực hiện giao dịch vì lo thao tác nhầm và mất tiền.

"Những trải nghiệm này cho thấy cần phân biệt rõ giữa sở hữu thiết bị và khả năng sử dụng thiết bị một cách độc lập. Khi chỉ đánh giá khoảng cách số bằng số người có điện thoại hoặc truy cập Internet, những bất bình đẳng tồn tại ngay trong nhóm đã được kết nối có thể bị bỏ qua", TS. Phan Văn Kiền nhấn mạnh.

Nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của gia đình, cộng đồng và các cơ quan báo chí trong việc hỗ trợ người dân tiếp cận công nghệ, nâng cao kỹ năng kiểm chứng và chủ động trước thông tin trên môi trường số.

Theo ông, vấn đề càng đáng quan tâm khi người dùng bước vào môi trường thông tin phức tạp, nơi việc đọc tin, xem video hay sử dụng ứng dụng không đồng nghĩa với khả năng xác minh nguồn tin, đánh giá độ tin cậy của hình ảnh và nhận diện nội dung sai lệch.

Trong nhóm được khảo sát, chỉ 3 người cho biết thường kiểm tra thông tin trước khi chia sẻ. Những người còn lại mô tả việc kiểm chứng còn hạn chế hoặc thiếu hệ thống do thiếu thời gian, kỹ năng hoặc không biết bắt đầu từ đâu.

Thay vì dựa vào những căn cứ xác thực, người dùng thường đánh giá thông tin qua các dấu hiệu quen thuộc như nguồn tin đã biết tên, hình ảnh trông giống thật, câu chuyện phù hợp với trải nghiệm cá nhân hoặc nội dung được nhiều người nhắc đến. Một số người tin tưởng hơn vào truyền hình và báo chí quen thuộc vì cho rằng thông tin đã qua kiểm tra; những người khác dễ bị thuyết phục bởi nội dung liên quan đến tiền bạc, sức khỏe và sự an toàn của gia đình.

Nội dung do AI tạo ra 'đánh' vào cảm xúc

Một trường hợp được ghi nhận trong nghiên cứu cho thấy những khó khăn trong kiểm chứng thông tin có thể trở nên rõ nét hơn khi AI tham gia tạo dựng nội dung.

Một người tham gia kể rằng mình từng xúc động và tin vào câu chuyện về hai người được cho là đoàn tụ nhiều thập niên sau vụ ném bom Hiroshima, nhưng sau đó mới biết câu chuyện được tạo dựng bằng AI.

Theo TS. Phan Văn Kiền đây là lời kể của một cá nhân, không đủ cơ sở để kết luận về mức độ phổ biến của hiện tượng. Tuy nhiên, trường hợp này cho thấy khi nội dung chạm đến cảm xúc và được trình bày thuyết phục, người tiếp nhận có thể ít chú ý đến nguồn gốc cũng như căn cứ xác thực.

Trong bối cảnh AI có thể tạo ra những văn bản, hình ảnh và câu chuyện ngày càng chân thực, năng lực sử dụng công nghệ cần đi cùng khả năng đánh giá thông tin. Người dùng không chỉ cần biết cách đặt câu hỏi cho AI mà còn phải biết khi nào cần kiểm tra câu trả lời, tìm nguồn độc lập và nhận diện giới hạn của công cụ.

Ông cho rằng, với những thông tin có thể ảnh hưởng đến các quyết định quan trọng về sức khỏe, tài chính hoặc công việc, việc tìm thêm căn cứ càng cần thiết. Các kỹ năng như xác định nguồn ban đầu, kiểm tra thời gian và bối cảnh, đối chiếu với nguồn đáng tin cậy cần trở thành những thao tác quen thuộc trong đời sống số.

Điều này đặt ra yêu cầu đổi mới cách giáo dục năng lực số và hiểu biết về AI. "Thay vì chỉ giới thiệu công cụ hoặc cung cấp kiến thức chung, việc hướng dẫn cần gắn với những tình huống người dân thường gặp, từ một tin nhắn đáng ngờ, video gây xúc động đến lời khuyên về sức khỏe hay thông tin liên quan đến tiền bạc", ông nói.

Hội thảo khoa học quốc tế “Khoảng cách số và Năng lực AI” diễn ra ngày 22/10/2026 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, quy tụ các nhà khoa học, chuyên gia trong nước và quốc tế trao đổi về khoảng cách số và năng lực ứng dụng AI.

Báo chí góp phần cung cấp nội dung kiểm chứng dễ hiểu, dễ tìm

Nghiên cứu cũng ghi nhận một số người lựa chọn giảm tiếp xúc với thông tin trên mạng xã hội, ưu tiên các nguồn quen thuộc hoặc hạn chế chia sẻ khi chưa chắc chắn về độ chính xác. Ba người mô tả việc giảm tiếp xúc với thông tin mạng xã hội; bốn người cho biết họ hiếm khi hoặc không chia sẻ những nội dung chưa xác định được độ tin cậy. Các nhóm này có thể chồng lấn.

Một số người trở nên cảnh giác hơn sau khi gặp lừa đảo, đặc biệt với những lời mời tham gia nhóm hoặc yêu cầu liên quan đến tiền bạc. Có người cho biết việc liên tục gặp thông tin sai khiến họ ít muốn theo dõi các vấn đề xã hội hơn.

TS. Phan Văn Kiền cho rằng, cần ghi nhận những cách ứng xử này như nỗ lực tự bảo vệ của người dùng, thay vì mặc định người ít kỹ năng số luôn dễ tin hoặc dễ chia sẻ thông tin sai. Tuy nhiên, việc thu hẹp tiếp xúc cũng đặt ra câu hỏi về khả năng tiếp cận thông tin, học hỏi và tham gia đời sống xã hội nếu người dùng cảm thấy môi trường số quá phức tạp hoặc tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Một điểm đáng chú ý khác theo ông là thông tin không chỉ lưu chuyển qua các bài đăng công khai. Những người tham gia nghiên cứu thường tiếp nhận và trao đổi thông tin qua tin nhắn riêng, nhóm gia đình, cuộc gọi, đồng nghiệp hoặc hàng xóm. Trong nhiều trường hợp, niềm tin dành cho người gửi có thể chuyển thành niềm tin đối với nội dung được chia sẻ.

Tuy nhiên, chia sẻ thông tin không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc tin tưởng. Có người chuyển tiếp một nội dung cho người thân để hỏi xem thông tin đó có đúng hay không. Điều này cho thấy gia đình và cộng đồng có thể trở thành nguồn lực hỗ trợ kiểm chứng, nhưng cũng có nguy cơ củng cố nhận định sai nếu những người cùng trao đổi đều thiếu căn cứ xác thực.

Từ những phát hiện trên, TS. Phan Văn Kiền đề xuất mở rộng cách đánh giá mức độ hòa nhập số, không chỉ dựa vào thiết bị và kết nối mà còn chú trọng khả năng sử dụng độc lập, đánh giá thông tin và tiếp cận hỗ trợ. Các chương trình nâng cao năng lực số cần được thiết kế phù hợp với từng nhóm xã hội, nhất là những người ít có cơ hội được đào tạo chính quy về công nghệ.

Ông cũng nhấn mạnh vai trò của gia đình, tổ chức cộng đồng, cơ sở giáo dục và cơ quan báo chí trong hỗ trợ người dân. "Trong đó, báo chí có thể góp phần cung cấp nội dung kiểm chứng dễ hiểu, dễ tìm và phù hợp với những kênh thông tin mà người dân đang sử dụng; gia đình và cộng đồng có thể hướng dẫn thao tác, cùng kiểm tra thông tin và hỗ trợ người dùng xử lý những tình huống cụ thể", ông gợi mở.

Theo TS. Phan Văn Kiền, nghiên cứu chỉ thực hiện với 10 người được phỏng vấn, nhằm nhận diện những cách thức ứng xử và vấn đề đáng chú ý, không đại diện cho toàn bộ lao động phi chính thức hay người sử dụng Internet tại Việt Nam. Dù vậy, những trường hợp được ghi nhận gợi mở yêu cầu cần quan tâm hơn đến chất lượng tham gia môi trường số, thay vì chỉ đo lường mức độ phổ cập công nghệ.

"Trong bối cảnh AI ngày càng tác động đến cách con người tiếp nhận và xử lý thông tin, thu hẹp khoảng cách số không chỉ là đưa công nghệ đến với nhiều người hơn, mà còn phải giúp họ có đủ năng lực để hiểu, đánh giá và chủ động quyết định trước những gì mình tiếp nhận", ông Kiền nhấn mạnh.

Phan Anh - Sơn Hải