Khi quyền tiếp cận AI trở thành vấn đề chủ quyền quốc gia

Quyết định của chính quyền Tổng thống Donald Trump yêu cầu Anthropic đình chỉ quyền truy cập đối với các mô hình AI Fable 5 và Mythos 5 đã nhanh chóng vượt ra ngoài phạm vi một biện pháp kiểm soát công nghệ thông thường. Đối với nhiều chính phủ và doanh nghiệp trên thế giới, đây được xem là lời cảnh báo rõ ràng về những rủi ro khi phụ thuộc vào các nền tảng trí tuệ nhân tạo do nước ngoài kiểm soát.

Vụ việc của Anthropic đã làm bùng lên tranh luận về "AI chủ quyền". Ảnh: Anthropic

Rủi ro từ sự phụ thuộc

Theo chỉ thị của Chính phủ Mỹ, Anthropic phải chặn quyền truy cập Fable 5 và Mythos 5 đối với toàn bộ công dân nước ngoài, kể cả những nhân viên không mang quốc tịch Mỹ đang làm việc cho chính công ty. Anthropic cho biết họ không còn lựa chọn nào khác ngoài việc vô hiệu hóa các mô hình trên phạm vi toàn cầu để bảo đảm tuân thủ quy định.

Động thái này khiến nhiều quốc gia nhận ra rằng quyền tiếp cận AI tiên tiến có thể bị gián đoạn bất cứ lúc nào bởi các quyết định chính trị hoặc an ninh quốc gia của Washington. Robert Hart, phóng viên của The Verge nhận định sự việc cho thấy Mỹ không chỉ thống trị lĩnh vực AI tiên tiến mà còn nắm quyền quyết định ai được phép sử dụng công nghệ đó.

Tại Anh, Bộ trưởng Trí tuệ Nhân tạo và An ninh mạng Kanishka Narayan xem đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến chủ quyền quốc gia. "Chúng ta chưa học được cách đối xử với mối đe dọa kiểu mới này. AI đã trở thành yếu tố có thể định hình nền kinh tế, an ninh và tương lai của một quốc gia," ông nhấn mạnh.

Tại Pháp, phản ứng còn mạnh mẽ hơn. Cựu Thủ tướng Gabriel Attal gọi sự kiện này là khởi đầu của một "cuộc chiến trí tuệ nhân tạo" mới. Ông cho rằng việc Mỹ có thể ngừng quyền truy cập AI quan trọng cũng giống như một quốc gia kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược. “Điều đó cho thấy Pháp cần chuẩn bị cho một tương lai mà AI trở thành điểm nghẽn chiến lược của nền kinh tế,” ông cảnh báo.

Những lo ngại tương tự xuất hiện tại Canada. Thủ tướng Mark Carney cho rằng sự cố liên quan đến Mythos và Fable là minh chứng cho rủi ro khi quá phụ thuộc vào một số mô hình nhất định. Ông nhận định, sẽ là sai lầm nếu các quốc gia không rút ra bài học và không tìm cách đa dạng hóa nguồn cung công nghệ AI.

Cuộc đua “AI chủ quyền”

Từ châu Âu đến Bắc Mỹ, sự kiện Anthropic đang thúc đẩy mạnh mẽ làn sóng xây dựng "AI chủ quyền". Đây là khái niệm đề cập tới khả năng một quốc gia tự phát triển hoặc kiểm soát các công nghệ AI quan trọng thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các nhà cung cấp nước ngoài.

Liên minh châu Âu vốn đã theo đuổi chiến lược giảm phụ thuộc vào các công nghệ bên ngoài trong nhiều năm. Tuy nhiên, việc Anthropic buộc phải đóng cửa các mô hình tiên tiến khiến vấn đề trở nên cấp bách hơn. Nhiều nghị sĩ châu Âu coi đây là bằng chứng cho thấy chủ quyền công nghệ cần được hiện thực hóa nhanh hơn.

Trong khi đó, Trung Quốc từ lâu đã đầu tư mạnh cho các công ty AI nội địa nhằm xây dựng hệ sinh thái độc lập với Mỹ. Một số quốc gia khác như Singapore hay UAE lựa chọn hướng đi thực tế hơn khi tập trung vào hạ tầng AI và các mô hình phục vụ nhu cầu ngôn ngữ địa phương.

Những doanh nghiệp như Mistral của Pháp hay Cohere của Canada cũng đang nổi lên như biểu tượng cho nỗ lực xây dựng năng lực AI quốc gia. Dù chưa thể cạnh tranh trực tiếp với các mô hình hàng đầu của Mỹ, các công ty này cho thấy việc phát triển AI độc lập là hoàn toàn khả thi nếu có chiến lược dài hạn.

Điều đáng chú ý là cuộc tranh luận hiện nay không còn xoay quanh việc mô hình nào mạnh hơn hay thông minh hơn. Câu hỏi lớn hơn đang được đặt ra là ai sẽ kiểm soát các công nghệ có khả năng định hình nền kinh tế, quốc phòng và đời sống xã hội trong nhiều thập niên tới. Việc Anthropic có thể sớm khôi phục Fable và Mythos không làm thay đổi thực tế rằng sự kiện này đã trở thành chất xúc tác cho một cuộc đua mới về chủ quyền công nghệ trên toàn thế giới.

(Tổng hợp)

Đỗ Phú