Khi ô nhiễm không còn là bài toán đơn thuần về môi trường và sức khỏe

Sự kiện do Liên minh Toàn cầu về Sức khỏe và Ô nhiễm (GAHP) phối hợp cùng Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE) tổ chức, với sự hỗ trợ từ Bộ Môi trường, Thực phẩm và Nông thôn Vương quốc Anh (DEFRA).

Tại sự kiện, các chuyên gia nhận định trong nhiều thập kỷ, tư duy “phát triển trước, dọn dẹp sau” đã chi phối lộ trình kinh tế của nhiều quốc gia đang phát triển. Tuy nhiên, hiện nay ô nhiễm đang trực tiếp “móc túi” nền kinh tế thông qua gánh nặng bệnh tật và sự sụt giảm năng suất lao động dài hạn.

Những con số biết nói

Bà Maria Paola Lia, Giám đốc Điều hành Liên minh Toàn cầu về Sức khỏe và Ô nhiễm (GAHP)(GAHP) – chia sẻ về các vấn đề ô nhiễm liên quan đến sức khỏe, môi trường và kinh tế. Ảnh: Nhân Tâm

Theo dữ liệu từ Viện Đo lường và Đánh giá Sức khỏe (IHME), đơn vị cung cấp các ước tính toàn diện nhất về gánh nặng bệnh tật toàn cầu, ô nhiễm không còn là một khái niệm trừu tượng. Bà Marie Ng, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu thuộc IHME, cho biết tổ chức này hướng tới việc sản xuất các ước tính có thể so sánh được về mọi hình thức mất mát sức khỏe cho mọi quốc gia. Bà chỉ ra rằng, việc định lượng sức khỏe thông qua chỉ số DALY (số năm sống khỏe mạnh bị mất đi do bệnh tật hoặc tử vong sớm) là chìa khóa để các nhà điều hành thấy rõ thiệt hại kinh tế.

Cụ thể, số liệu trình bày tại diễn đàn cho thấy ô nhiễm có thể gây thiệt hại tương đương 7% GDP toàn cầu. Đây là một lỗ hổng tài chính lớn mà, theo các chuyên gia, không một chính sách kích cầu nào có thể bù đắp được nếu nguồn cơn ô nhiễm không được giải quyết.

Bà Maria Paola Lia, Giám đốc Điều hành GAHP – đơn vị đóng vai trò kết nối các chính phủ và tổ chức quốc tế để giải quyết các vấn đề ô nhiễm ảnh hưởng đến sức khỏe – giải thích rằng mục tiêu của GAHP là nâng tầm vấn đề ô nhiễm, đưa nó vào trung tâm của các tiến trình hoạch định chính sách quốc tế. Theo bà, ô nhiễm là một trong những thách thức lớn nhất mà nhân loại phải đối mặt, và việc phớt lờ chi phí của sự không hành động sẽ khiến các quốc gia phải trả giá đắt hơn gấp nhiều lần trong tương lai.

Áp lực này càng rõ nét hơn tại khu vực Tây Thái Bình Dương. Bà Enkhtsetseg Shinee, Điều phối viên của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đưa ra con số 2,1 triệu ca tử vong sớm mỗi năm trong khu vực do ô nhiễm không khí. Đáng lưu ý, theo bà, hiện tại chưa có quốc gia nào trong khu vực này thiết lập được các tiêu chuẩn chất lượng không khí hoàn toàn phù hợp với hướng dẫn của WHO. Các hạt bụi mịn PM2.5 ((loại bụi siêu nhỏ có khả năng xâm nhập sâu vào phổi và máu) xâm nhập sâu vào cơ thể người, gây ra các bệnh tim mạch và hô hấp, dẫn đến tổn thất trực tiếp về lực lượng lao động trẻ.

Không chỉ có không khí, rác thải và hóa chất cũng đang tạo ra một “vòng kim cô” mới. Bà Jacqueline Alvarez, Trưởng chi nhánh Hóa chất và Sức khỏe của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), nhắc lại rằng 50 năm trước thế giới bắt đầu nói về ô nhiễm theo cách đơn giản, nhưng giờ đây thách thức đã phức tạp hơn nhiều. Ví dụ, ngành dệt may toàn cầu tạo ra 92 triệu tấn chất thải mỗi năm. Bà Jacqueline Alvarez nhấn mạnh cần có sự tham gia của mọi tác nhân, từ chính phủ đến các tổ chức tài chính, để lấy chất độc ra khỏi chuỗi giá trị và tránh để sản phẩm trở thành rác thải ngay từ khâu thiết kế.

Hướng đến dịch chuyển xanh

Nông dân tại ĐBSCL có thói quen đốt rơm rạ sau khi thu hoạch. Ảnh: Trung Chánh

Khi các con số thiệt hại về GDP được nhắc đến, cũng là lúc các định chế tài chính và các quốc gia phát triển bắt đầu thay đổi luật chơi. Việc kiểm soát ô nhiễm không còn là sự tự nguyện mà đang dần trở thành các chuẩn mực bắt buộc trong thương mại và đầu tư.

Bà Toks Akinseye, đại diện từ DEFRA, cho biết Chính phủ Anh dành nhiều ưu tiên cho các dự án hợp tác đề xuất các giải pháp bền vững cho môi trường do chính người dân địa phương chủ động triển khai. Điều này cho thấy các nguồn vốn quốc tế trong tương lai sẽ ưu tiên những khu vực có lộ trình quản lý ô nhiễm rõ ràng. Những quốc gia chậm chân trong việc chuyển đổi sang mô hình ít phát thải và sạch hóa nông nghiệp sẽ tự loại mình ra khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu.

Sự kiện tại TPHCM cũng ghi nhận những lo ngại về ô nhiễm xuyên biên giới. Khói bụi từ việc đốt rơm rạ hoặc hóa chất nông nghiệp lan truyền theo dòng nước và gió giữa các quốc gia tiểu vùng Mekong như Campuchia, Lào, Thái Lan và Việt Nam. Điều này đòi hỏi một cơ chế quản trị vùng thay vì những nỗ lực đơn lẻ. Tại diễn đàn, các chuyên gia từ Thái Lan và Campuchia đã chia sẻ về các chiến lược không khí sạch và quản lý rác thải nhựa của họ, cho thấy một cuộc đua về tiêu chuẩn môi trường đang âm thầm diễn ra trong khu vực.

Ông Petr Sharov, Giám đốc dự án của GAHP, lưu ý rằng các chương trình ô nhiễm môi trường (EPP) do GAHP triển khai không chỉ nhằm mục đích đo đạc mà còn để thúc đẩy sự phối hợp giữa các bên. Việc thiết lập các kế hoạch hành động về sức khỏe và ô nhiễm (HPAP) sẽ giúp các quốc gia ưu tiên nguồn lực vào những lĩnh vực gây thiệt hại kinh tế lớn nhất.

Trong bức tranh toàn cầu đầy áp lực đó, Việt Nam không đứng ngoài cuộc. Với vai trò là nước chủ nhà của diễn đàn lần này, Việt Nam đang cho thấy những bước đi chủ động để bảo vệ GDP và sức khỏe người dân. Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Sinh, Chủ tịch VACNE, khẳng định các hoạt động trong khuôn khổ chương trình EPP tại Việt Nam đã tạo nền tảng vững chắc về nhận thức và giải pháp công nghệ. Từ việc đào tạo hơn 11.000 nông dân đến việc ứng dụng vệ tinh giám sát đốt rơm rạ, Việt Nam đang biến các cam kết quốc tế thành những mô hình thực chứng.

Những hành động cụ thể này tại Việt Nam, từ việc quản lý hóa chất trong nông nghiệp đến xử lý rác thải rắn tại các đô thị như Đà Nẵng, không chỉ giúp giảm nhẹ gánh nặng bệnh tật mà còn là tấm vé để nông sản và dịch vụ Việt Nam tiến sâu hơn vào thị trường thế giới. Đây chính là cách Việt Nam hiện thực hóa lời giải cho bài toán kinh tế xanh.

Nhân Tâm