Từ chuyện đốt đồng đến bài toán tạo ra diện mạo mới cho nông nghiệp Việt

Từ bao đời nay, đốt đồng được xem là cách nhanh nhất để làm sạch ruộng, nhưng cái giá phải trả lại là sức khỏe của cộng đồng và sự ngột ngạt của bầu khí quyển. Trong thời gian gần đây, nhiều địa phường tìm cách thay đổi, để rơm rạ không còn là phế phẩm bị chối bỏ, mà là khởi đầu của một vòng tuần hoàn giá trị.

Gần đây, Chương trình Ô nhiễm Môi trường tại Việt Nam (EPP-VN) được phối hợp tổ chức giữa Liên minh Toàn cầu về Sức khỏe và Ô nhiễm (GAHP), Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE) với sự đồng hành tài trợ từ Bộ Môi trường, Thực phẩm và Nông thôn Vương quốc Anh (DEFRA) góp phần đi tìm lời giải khoa học cho bài toán thực tế này.

Tuần hoàn từ phế phẩm trên cánh đồng

Một vòng tuần hoàn cho rơm rạ, từ cánh đồng đến thu gom rơm và sản xuất thành viên nén năng lượng, là điều mà Việt Nam đang hướng tới. Ảnh: TL

Đột phá lớn nhất của dự án, được triển khai trong giai đoạn 2022-2025, chính là việc đưa công nghệ “mắt thần” vào quản trị nông nghiệp. Thay vì những ước tính cảm tính, dự án đã thiết lập hệ thống phát hiện và theo dõi đốt rơm rạ bằng ảnh vệ tinh. Trên những vùng vựa lúa lớn như Đồng bằng sông Hồng hay sông Cửu Long, từng điểm nóng phát thải giờ đây được giám sát theo thời gian thực, khớp nối chính xác với nhịp điệu mùa vụ của từng địa phương.

Ông Phùng Anh Đức, thành viên VACNE tham gia điều phối dự án, đã chia sẻ dự án có sự tham gia của 112 chuyên gia từ 27 tổ chức và 6 trường đại học, kết hợp dữ liệu viễn thám từ trên cao (top-down) với việc kiểm kê khí thải thực tế dưới mặt ruộng (bottom-up). Họ không chỉ tính toán nồng độ bụi mịn, mà đang cùng nông dân mang lại diện mạo mới cho nông sản Việt, nơi mỗi tấc đất canh tác đều minh bạch, xanh hơn và an toàn hơn.

Kết quả cho thấy, việc đốt rơm rạ không chỉ phát thải CO2 mà còn là “nguồn cung cấp” bụi mịn lớn – tác nhân gây ô nhiễm xuyên biên giới mà các quốc gia láng giềng đang quan ngại. Để giải bài toán này, dự án đã thúc đẩy mô hình “biến rác thành tiền” với việc chuyển hóa rơm rạ thành bio-pellet (viên nén năng lượng) và sử dụng chế phẩm sinh học để phân hủy rơm rạ tại gốc. Ngoài giá trị kinh tế, điều này còn giúp trả lại dinh dưỡng cho đất thay vì đưa bụi vào phổi người dân.

Tại Đà Nẵng, dự án cũng để lại dấu ấn với bản đồ 49 điểm nóng đốt rác mở và các báo cáo đánh giá nhu cầu hợp tác giữa các bên liên quan. Số liệu đưa ra tại sự kiện cho thấy 17% rác thải của thành phố là nhựa (tương đương 20,8 tấn/ngày), và việc ký kết thỏa thuận với 9 doanh nghiệp về quản lý chất thải nhựa đã tạo ra một mô hình quản trị đô thị mẫu, sẵn sàng để nhân rộng ra các thành phố du lịch khác.

Phép thử từ thực địa

Trưng bày các sản phẩm làm từ rác thải và thay thế cho nhựa dùng một lần tại Đà Nẵng. Ảnh: Nhân Tâm

Song song với việc làm sạch bầu trời, EPP-VN cũng đi sâu vào việc làm sạch đất và nông sản thông qua quản lý dịch hại tổng hợp (IPM). Ông Nguyễn Thiết, Giám đốc quốc gia Rainforest Alliance (RA) tại Việt Nam, cho hay dự án đã đào tạo thành công cho 11.738 nông dân – gấp gần 4 lần kế hoạch ban đầu – tại các vùng trọng điểm về trà, hồ tiêu và cà phê Robusta/Arabica.

Việc nông dân chuyển hướng từ phun thuốc theo lịch định kỳ sang sử dụng thuốc sinh học và thiên địch không chỉ giúp giảm chi phí đầu vào mà còn là cách duy nhất để đáp ứng chuẩn MRL (mức dư lượng tối đa cho phép). Trong bối cảnh Anh và EU liên tục siết chặt các quy định về an toàn thực phẩm, các mô hình trình diễn của dự án có thể coi là “tấm hộ chiếu xanh” để nông sản Việt giữ vững vị thế trên thị trường toàn cầu.

Ở góc độ sức khỏe, dự án đã thực hiện 6 nghiên cứu thực địa tại nhiều tỉnh thành trên cả nước nhằm định lượng tác động của ô nhiễm đến sức khỏe. Ông Lê Thanh Hải, Viện trưởng Viện Sức khỏe Nghề nghiệp và Môi trường (NIOEH), cho hay các bằng chứng về mối liên hệ giữa nhiệt độ cực đoan, nồng độ bụi mịn và tỷ lệ nhập viện đã giúp NIOEH xây dựng được hệ thống cảnh báo sớm và hướng dẫn dự phòng cho người dân.

“Tôi coi dự án này là một công cụ lớn cho sự cải cách xã hội. Nếu chúng ta không phát triển dự án này từ 4-5 năm trước, chúng ta sẽ thiếu đi những bằng chứng khoa học để thuyết phục các nhà hoạch định chính sách về sự cần thiết của việc bảo vệ môi trường trong phát triển kinh tế”, ông Nguyễn Ngọc Sinh, Chủ tịch VACNE, chia sẻ thêm.

Tiến đến sinh kế bền vững

Khu vực trồng lúa hữu tại P. Hội An Đông, TP. Đà Nẵng - nơi không sử dụng hóa chất và sản phẩm làm ra là thành quả của sự kết hợp giữa nông dân, chuyên gia, người thu mua lúa gạo và người làm du lịch từ sản phẩm lúa gạo này. Ảnh: Nhân Tâm

Điểm khác biệt nhất của EPP-VN không nằm ở số tiền tài trợ hơn 1,8 triệu đô la, mà ở tính bền vững sau khi dự án kết thúc. Bà Maria Paola Lia, Giám đốc Điều hành GAHP, khẳng định rằng mô hình này thành công vì nó được xây dựng dựa trên nhu cầu thực tế của chính cộng đồng địa phương chứ không phải áp đặt từ bên ngoài.

Tuy nhiên, có một bài toán cần giải. Đó là, khi dự án rút đi, liệu 11.000 nông dân có tiếp tục giữ vững quy trình IPM khi áp lực từ các loại phân bón hóa học giá rẻ và quảng cáo tràn lan vẫn bủa vây? Đây chính là lúc vai trò của Nhà nước và các hiệp hội như VACNE cần phát huy để duy trì hệ sinh thái này.

Số liệu khảo sát tại 19 tỉnh thành của dự án cho thấy, nhận thức của người dân đã tăng từ 35% lên hơn 60% sau các đợt tập huấn. Đây là "vốn xã hội" quý giá nhất. Nhưng để thực sự thoát khỏi cái bẫy ô nhiễm, Việt Nam cần biến những mô hình của EPP-VN thành tiêu chuẩn quốc gia bắt buộc.

Kết thúc giai đoạn thực hiện, chương trình EPP-VN đã thiết lập được mạng lưới 112 chuyên gia sẵn sàng ứng cứu và một kho dữ liệu số về môi trường nông nghiệp. Và như lời bà Maria Paola Lia, những bài học từ ruộng lúa Việt Nam đang được các quốc gia như Uganda, Tanzania, và các nước láng giềng Đông Nam Á theo dõi sát sao để ứng dụng triển khai.

Có thể nói, câu chuyện của EPP-VN được chia sẻ tại sự kiện mới đây không chỉ là về khói bụi hay hóa chất, mà là về sự lựa chọn: Bảo vệ sức khỏe cộng đồng từ đó phát triển sinh kế, hay tiếp tục đánh đổi môi trường lấy những con số tăng trưởng trong ngắn hạn? Lời giải có thể đã có ngay trên những cánh đồng của dự án và cần nhân rộng ra quy mô cả nước.

Nhân Tâm