Khi người trẻ 'làm mới' văn hóa xưa

Từ trang phục, âm nhạc đến cách lan tỏa trên nền tảng số, văn hóa truyền thống đang được “kể lại” bằng ngôn ngữ của thời đại. Ở đó, mỗi người trẻ vừa là người kế thừa, vừa là người sáng tạo, không chỉ góp phần giữ bản sắc không bị phai nhạt, mà ngày càng lan tỏa mạnh mẽ.

Một buổi sáng ở xã Văn Chấn, trong căn nhà nhỏ - nơi chị Giàng Thị Mỷ mở cửa hàng trang phục dân tộc, những sắc màu thổ cẩm như đánh thức cả không gian. Từng bộ váy áo được treo ngay ngắn, nổi bật với những hoa văn quen thuộc của đồng bào Mông, nhưng lại mang cảm giác rất khác - gọn gàng hơn, tinh giản hơn và gần gũi với đời sống hôm nay. Ít ai biết rằng, phía sau những sản phẩm ấy là cả hành trình đầy trăn trở.

Lớn lên trong gia đình có truyền thống thêu may, từ nhỏ chị Mỷ đã quen với tiếng khung cửi, những buổi tối mẹ và bà ngồi bên ánh đèn, tỉ mỉ từng đường kim mũi chỉ. Khi trưởng thành, chị nhận ra một thực tế: trang phục truyền thống ngày càng ít xuất hiện trong đời sống thường nhật, đặc biệt là với người trẻ. Chị Mỷ trăn trở: “Có những bộ đồ rất đẹp, nhưng chỉ được mặc trong lễ hội. Nếu cứ như vậy, dần dần sẽ bị quên lãng”.

Suy nghĩ ấy khiến chị lựa chọn hướng đi không dễ: cần phải “cách tân”. Những thiết kế đầu tiên ra đời với nhiều thử nghiệm - váy ngắn hơn để dễ di chuyển, áo gọn hơn để thuận tiện trong sinh hoạt, màu sắc được phối lại để phù hợp với thị hiếu hiện đại. Nhưng điều chị luôn giữ lại, chính là những hoa văn mang ý nghĩa văn hóa, chất liệu truyền thống, “hồn cốt” của trang phục Mông.

Không chỉ dừng lại ở bán sản phẩm, cửa hàng của chị Mỷ còn trở thành nơi kết nối những người yêu văn hóa dân tộc. Có người tìm đến để mua trang phục, có người đến để chụp ảnh, trải nghiệm và cũng có người chỉ đơn giản là muốn hiểu hơn về những giá trị phía sau từng đường kim, mũi chỉ.

Nếu trong trang phục, sự thay đổi thể hiện qua từng đường kim, mũi chỉ, thì trong âm nhạc, đó lại là sự giao thoa giữa âm hưởng cũ và nhịp điệu mới. Trong căn phòng nhỏ, chàng sinh viên Giàng A Luật - Trường Cao đẳng Nghề Yên Bái thường ngồi hàng giờ với cây đàn, ghi chép những giai điệu chợt đến. Âm nhạc của Luật không cầu kỳ, mà bắt đầu từ chính những điều gần gũi nhất: con đường đất quanh co, tiếng gió trên sườn núi, những mái nhà gỗ ẩn hiện trong sương hay mùa hoa mận nở trắng đồi.

Luật viết bằng tiếng Mông - thứ ngôn ngữ mà em cho rằng “chạm đến cảm xúc thật nhất”. Nhưng điều làm nên sự khác biệt là cách em xử lý, không dừng lại ở giai điệu dân gian truyền thống, Luật mạnh dạn kết hợp với tiết tấu hiện đại, tạo nên những bản phối phù hợp hơn với thị hiếu của giới trẻ.

“Em muốn khi các bạn trẻ nghe, thấy gần gũi, nhưng vẫn nhận ra đó là âm nhạc của dân tộc mình”, Luật tự tin chia sẻ.

Những ca khúc của em vì thế không chỉ dừng lại trong phạm vi bản làng. Qua mạng xã hội, qua những buổi biểu diễn, những bản phối của Luật dần được biết đến nhiều hơn. Có người nghe vì tò mò, có người nghe vì thích giai điệu, nhưng rồi ở lại vì cảm nhận được một phần văn hóa trong đó. Với Luật, sáng tác không chỉ là đam mê cá nhân. Đó còn là cách để giữ gìn và lan tỏa bản sắc. Mỗi bài hát giống như lát cắt của cuộc sống, câu chuyện được kể lại bằng âm nhạc - giản dị nhưng chân thật.

Thực tế cho thấy, nhiều bạn trẻ hôm nay đang lựa chọn những cách khác nhau để đưa văn hóa truyền thống bước ra khỏi không gian “trưng bày”. Người làm mỹ thuật khai thác chất liệu dân gian trong tranh, người làm nội dung số kể chuyện bản làng qua video, người khởi nghiệp đưa sản phẩm truyền thống lên các nền tảng trực tuyến… Mỗi cách làm có thể khác nhau, nhưng đều chung một điểm: làm cho văn hóa hiện diện thường nhật trong đời sống hiện đại.

Nhưng phía sau những sáng tạo ấy là câu hỏi không dễ trả lời: Làm mới đến đâu là đủ? Bởi thực tế, ranh giới giữa sáng tạo và lệch chuẩn văn hóa đôi khi rất mong manh. Khi yếu tố thị trường, thị hiếu được đặt lên cao, nguy cơ “biến dạng” giá trị truyền thống là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Không ít sản phẩm mang danh “cách tân” nhưng lại xa rời cốt lõi, khiến văn hóa bị hiểu sai hoặc giản lược.

Chính vì vậy, câu chuyện làm mới văn hóa không chỉ là câu chuyện của cá nhân, mà cần có sự định hướng, đồng hành từ nhiều phía. Theo giảng viên Vũ Tiến Phong - Trường Cao đẳng Nghề Yên Bái, điều quan trọng nhất là người trẻ phải hiểu được “phần gốc” của văn hóa trước khi sáng tạo.

“Khi đã nắm được bản chất, các em sẽ biết nên giữ hay thay đổi. Sáng tạo sẽ không làm mất đi bản sắc, mà ngược lại, còn giúp bản sắc được thể hiện rõ nét hơn trong bối cảnh mới”, giảng viên Vũ Tiến Phong chia sẻ.

Cũng theo giảng viên Vũ Tiến Phong, vai trò của nhà trường và các tổ chức văn hóa là rất cần thiết trong việc trang bị kiến thức, tạo môi trường để người trẻ thử nghiệm, sáng tạo nhưng vẫn có điểm tựa về chuyên môn. Bên cạnh đó, sự ghi nhận của xã hội cũng là động lực để những người trẻ tiếp tục theo đuổi hướng đi này.

Ở góc độ rộng hơn, ứng dụng công nghệ số đang mở ra nhiều cơ hội cho văn hóa truyền thống, nhưng đi cùng với đó là áp lực phải đổi mới liên tục, phải “hấp dẫn” để thu hút người xem. Trong “dòng chảy” ấy, giữ được sự cân bằng giữa giá trị truyền thống và nhu cầu hiện đại là điều không dễ, nhưng cũng chính là thước đo cho sự bền vững của mỗi sáng tạo.

Thực tế cho thấy, khi được tiếp cận đúng hướng, người trẻ hoàn toàn có thể trở thành “cầu nối” giữa quá khứ và hiện tại. Họ không chỉ giữ gìn, mà còn góp phần làm giàu thêm giá trị văn hóa bằng chính sự sáng tạo của mình. Khi người trẻ còn quan tâm, còn tìm tòi, còn sáng tạo, thì văn hóa truyền thống sẽ không chỉ dừng lại ở việc được bảo tồn, mà sẽ tiếp tục được phát triển theo cách mới mẻ, gần gũi và đầy sức sống.

Trình bày: Thanh Ba

Đoàn Thị Ngân