Khi một biểu tượng không thể kiến tạo niềm tin

Đó là một câu chuyện đáng suy ngẫm, không chỉ đối với một công trình cụ thể ở Tây Ninh, mà còn đối với cách chúng ta kiến tạo những biểu tượng văn hóa trong không gian công cộng.

Liên quan đến việc xây dựng tượng “Nữ thần Khai phóng” tại khu đô thị E.City Tân Đức, UBND xã Đức Hòa (tỉnh Tây Ninh) vừa có báo cáo chính thức gửi UBND tỉnh về những sai phạm được ghi nhận trong hoạt động đầu tư xây dựng của Công ty Cổ phần Đầu tư và Công nghiệp Tân Tạo. Theo đó, công trình này hiện đã bị yêu cầu ngừng thi công và thực hiện các biện pháp che chắn để chờ xử lý theo quy định của pháp luật. Ảnh: TTXVN

Bởi xét đến cùng, một biểu tượng không được tạo nên chỉ bằng bê tông, thép hay chiều cao hàng chục mét. Một biểu tượng chỉ thực sự sống khi nó được cộng đồng đón nhận, khi nó phản ánh bản sắc của nơi nó hiện diện và khi nó được xây dựng trên nền tảng của pháp luật, của sự đồng thuận và của những giá trị văn hóa bền vững.

Trong nhiều năm qua, Việt Nam chứng kiến ngày càng nhiều địa phương mong muốn xây dựng những công trình mang tính biểu tượng nhằm tạo điểm nhấn cho phát triển đô thị, du lịch và kinh tế. Đó là một xu hướng tích cực. Một đô thị hiện đại không chỉ cần hạ tầng mà còn cần những công trình nghệ thuật để tạo nên bản sắc riêng.

Nhưng giữa khát vọng kiến tạo biểu tượng và việc sở hữu một biểu tượng thực sự lại là khoảng cách rất lớn.

Chủ đầu tư tiến hành che chắn công trình xây dựng tượng “Nữ thần Khai phóng” tại khu đô thị E.City Tân Đức, UBND xã Đức Hòa (tỉnh Tây Ninh). Ảnh: TTXVN

Một biểu tượng văn hóa không thể được quyết định chỉ bởi ý chí của nhà đầu tư hay nguồn lực tài chính. Nó cần được nuôi dưỡng từ lịch sử, văn hóa bản địa, từ ký ức cộng đồng và từ sự đồng thuận xã hội. Điều làm nên sức sống của một công trình không phải là quy mô, mà là khả năng khiến người dân cảm thấy tự hào khi nhắc đến nó.

Thực tế cho thấy nhiều biểu tượng nổi tiếng trên thế giới không trở thành di sản chỉ vì vẻ đẹp kiến trúc. Chúng được yêu mến bởi những câu chuyện lịch sử, những giá trị nhân văn và sự gắn bó tự nhiên với đời sống của cộng đồng.

Cận cảnh công nhân làm việc chiều 26/6. Ảnh: Báo Tiền Phong

Ngược lại, một công trình dù đồ sộ đến đâu cũng khó có thể trở thành biểu tượng nếu ngay từ khi xuất hiện đã tạo ra nhiều dấu hỏi hơn là sự đồng cảm.

Điều khiến câu chuyện "Nữ thần Khai phóng" trở nên đáng chú ý hơn chính là thông tin từ cơ quan chức năng cho thấy công trình đã bị yêu cầu dừng thi công từ tháng 4 để bổ sung hồ sơ pháp lý, nhưng sau đó phần bên ngoài vẫn được hoàn thiện. Mới đây, UBND xã Đức Hòa đã lập biên bản kiểm tra, yêu cầu xử lý theo quy định và công trình hiện đã được che chắn.

Ở đây, vấn đề không còn đơn thuần là mỹ thuật.

Đó là văn hóa thượng tôn pháp luật.

Chủ đầu tư đang tiến hành tháo dỡ (Ảnh: Minh Huy/Dân Trí)

Không gian công cộng là tài sản chung của xã hội. Mỗi công trình được đặt vào không gian ấy đều phải tuân thủ quy hoạch, pháp luật và quy trình quản lý. Văn hóa không bao giờ đứng ngoài pháp luật; ngược lại, chính việc tôn trọng pháp luật là một biểu hiện của văn hóa.

Có một nghịch lý đáng suy nghĩ: công trình được đặt tên là "Khai phóng", nhưng khai phóng không thể được hiểu là sự tự do vượt qua những giới hạn của pháp luật hay sự dễ dãi trong quy hoạch. Khai phóng trước hết là khai mở tư duy, là tôn trọng tri thức, là đề cao trách nhiệm và là biết lắng nghe cộng đồng.

Ảnh: Báo Tiền Phong

Đó là tín hiệu tích cực của một xã hội đang trưởng thành về văn hóa.

Tây Ninh đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với nhiều kỳ vọng trở thành điểm đến hấp dẫn về kinh tế, du lịch và văn hóa. Càng trong giai đoạn ấy, mỗi công trình biểu tượng càng cần được cân nhắc kỹ lưỡng hơn, bởi biểu tượng không chỉ đại diện cho một doanh nghiệp hay một khu đô thị, mà còn góp phần định hình hình ảnh của cả một vùng đất.

"

Một biểu tượng đẹp không nhất thiết phải lớn nhất hay khác lạ nhất.
Một biểu tượng đẹp là công trình khiến con người muốn dừng lại để ngắm nhìn, muốn kể lại câu chuyện của nó và muốn tự hào rằng đó là một phần của nơi mình đang sống.

Một biểu tượng đẹp không nhất thiết phải lớn nhất hay khác lạ nhất.

Một biểu tượng đẹp là công trình khiến con người muốn dừng lại để ngắm nhìn, muốn kể lại câu chuyện của nó và muốn tự hào rằng đó là một phần của nơi mình đang sống.

Muốn có những biểu tượng như thế, điều cần kiến tạo trước hết không phải là những khối bê tông khổng lồ, mà là niềm tin của cộng đồng. Bởi chỉ khi được dựng lên từ nền móng của văn hóa, pháp luật và sự đồng thuận xã hội, một công trình mới có thể sống lâu hơn chính vật liệu tạo nên nó.

Bài viết: Hiền Lương

Báo: Thể thao và Văn hóa