Giữ hồn văn hóa Chăm trong kỷ nguyên mới

Trong khuôn khổ Ngày hội Văn hóa dân tộc Chăm lần thứ VI, ngày 27-6, tại phường Đông Hải, Ban tổ chức ngày hội đã tổ chức hội thảo khoa học cấp quốc gia với chủ đề “Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Chăm trong kỷ nguyên mới”. Tại hội thảo, các nhà khoa học, nhà quản lý, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, cộng đồng người Chăm đã đóng góp nhiều ý kiến tâm huyết, đề xuất các giải pháp thiết thực nhằm giữ gìn, phát huy giá trị di sản văn hóa Chăm trong bối cảnh mới.

Khơi thông những “điểm nghẽn”

Tại hội thảo, các đại biểu tập trung thảo luận 2 nội dung cốt lõi: “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa Chăm trong giai đoạn hiện nay” và “Giải pháp phát huy hiệu quả giá trị văn hóa Chăm với phát triển du lịch hiện nay”. Từ đó, luận giải sâu sắc tính khoa học và thực tiễn về văn hóa Champa ở Khánh Hòa, từ các giá trị nghệ thuật hệ thống đền tháp, di sản phi vật thể, đến việc kiến tạo bản sắc mới, ứng dụng công nghệ số để phát triển du lịch và bảo tồn, tăng cường tiếp cận công chúng. Có thể thấy, di sản văn hóa Chăm gồm hệ thống đền, tháp, nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc, đến các lễ hội, đời sống tín ngưỡng, âm nhạc, ẩm thực, nghề thủ công truyền thống không chỉ là tài sản quý giá mà còn là nguồn lực đặc biệt quan trọng để phát triển du lịch văn hóa, du lịch trải nghiệm, du lịch sinh thái cộng đồng. Tuy nhiên, việc giữ gìn, phát huy những giá trị to lớn này trong bối cảnh hiện nay vẫn còn những “điểm nghẽn” cần được tháo gỡ.

Du khách tham quan Di tích quốc gia đặc biệt Tháp Pô Klong Garai.

Theo PGS.TS Phan Quốc Anh - giảng viên Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh, công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Chăm đang cần những giải pháp, hành động để khơi thông nhiều “điểm nghẽn”. Đó là xu hướng “sân khấu hóa” và cách tân du lịch tùy tiện nghệ thuật dân gian Chăm; nguy cơ “giải thiêng” không gian lễ hội tâm linh khi thương mại hóa các nghi lễ thành tiết mục sân khấu đơn thuần; tình trạng thuyết minh thiếu chuẩn xác, thậm chí có hướng dẫn viên nước ngoài hoạt động trái phép tại các di tích... PGS.TS Phan Quốc Anh đề xuất cần đánh giá toàn diện về mối quan hệ giữa bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa Chăm và phát triển du lịch, làm rõ những cơ hội, thách thức và định hướng phát triển bền vững cho văn hóa Chăm.

Biểu diễn nhạc cụ dân tộc Chăm trong Ngày hội Văn hóa dân tộc Chăm lần thứ VI.

Còn GS.TS Nguyễn Văn Kim - Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia nhận định, trong mô hình phát triển xanh, bền vững, nguồn tài nguyên văn hóa của Khánh Hòa không phải là phép cộng đơn thuần từ các không gian văn hóa, mà là sự tích hợp nguồn lực, nhân lên giá trị của các loại hình tài nguyên. Trên cơ sở thế mạnh, tư duy liên vùng, sức phát triển của Khánh Hòa sẽ mở ra nhiều hướng, khơi dậy nhiều tiềm năng, tài nguyên văn hóa. Khánh Hòa cần có cơ chế huy động nguồn lực, thúc đẩy hợp tác công tư, xã hội hóa công tác bảo tồn và phát huy tài nguyên văn hóa; trong đó cần sự tham gia đồng bộ của các nhà quản lý, nhà khoa học, chuyên gia, doanh nhân, đặc biệt là cộng đồng cư dân - những người trực tiếp bảo tồn, thực hành, trao truyền, sáng tạo văn hóa.

Màn biểu diễn múa Chăm trong Ngày hội Văn hóa dân tộc Chăm lần thứ VI.

Phát huy hiệu quả những giá trị di sản

Sản phẩm du lịch di sản văn hóa lấy các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể làm tài nguyên chính nhằm mang lại cho du khách sự khám phá, trải nghiệm và thấu hiểu sâu sắc lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật, ẩm thực, phong tục tập quán, lối sống bản địa. Bởi vậy, du lịch văn hóa có nhiều tác động đến di sản và công tác bảo vệ, bảo tồn di sản.

Nghệ nhân đến từ làng dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp trình diễn kỹ thuật dệt vải truyền thống của đồng bào Chăm.

Qua tìm hiểu, nghiên cứu thực tiễn hoạt động du lịch tại làng gốm Bàu Trúc và làng dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp (xã Ninh Phước), PGS.TS Nguyễn Duy Thiệu - nguyên Phó Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đã nhìn nhận những tín hiệu tích cực trong việc phát triển du lịch để nâng cao hiệu quả bảo vệ, bảo tồn di sản. Tuy nhiên, việc phát triển du lịch tại đây vẫn thiếu tính đồng bộ. Các sản phẩm làng nghề chưa đa dạng về mẫu mã, đặc biệt thiếu các mẫu mã mang tính đương đại. PGS.TS Nguyễn Duy Thiệu đề xuất một số giải pháp như: Sáng tạo mẫu mã làng nghề bảo đảm vừa giữ được các giá trị hồn cốt văn hóa vừa được du khách đón nhận; liên kết các di sản trong cùng khu vực thành lộ trình khép kín nhằm tối ưu lợi ích cho các bên; đồng thời đa dạng hóa và quảng bá các sản phẩm du lịch để giữ chân du khách; xác định hướng đi rõ ràng, xây dựng những mô hình, cá nhân dẫn dắt tiêu biểu trong tổ chức sản xuất, dịch vụ, đặc biệt là những người tâm huyết và quyết tâm bảo tồn giá trị di sản cho các thế hệ sau...

Nghệ nhân làng Bàu Trúc trình diễn kỹ thuật tạo hình sản phẩm gốm Chăm.

Trong kho tàng di sản văn hóa Chăm, các đền tháp cổ là tâm điểm thu hút du khách, nổi bật là 2 di tích quốc gia đặc biệt Tháp Bà Pô Nagar và Tháp Pô Klong Garai. Tuy nhiên, cũng có những di tích chưa thực sự thu hút du khách như: Di tích quốc gia đặc biệt Tháp Hòa Lai, Di tích quốc gia Tháp Pô Rômê. Thực tế cho thấy, để bảo tồn những di tích này, việc thúc đẩy sự gắn kết và thu hút nguồn khách du lịch đến với di sản được xem là giải pháp sống còn.

Liên quan đến vấn đề này, Tiến sĩ Lương Chánh Tòng - giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh) cho rằng, trong thời đại công nghệ số, hệ thống các công trình nghiên cứu điêu khắc, đồ án trang trí, hoa văn họa tiết trên các công trình kiến trúc Champa cần được bảo vệ và phát huy. Trước hết, cần hiệu chỉnh các tư liệu, thực hiện số hóa 3D và các phần mềm hỗ trợ để số hóa các dữ liệu di sản khảo cổ học Champa. Đối với công tác bảo tồn và phát huy giá trị hệ thống các di vật, mẫu vật hiện đang phân bố tản mạn, nhiệm vụ cấp thiết là phải hệ thống hóa, trưng bày, thuyết minh theo đúng ý nghĩa và giá trị mỹ thuật vốn có; đồng thời cần có các phương pháp giữ gìn, bảo vệ, bảo quản để tránh hư hỏng, mất mát và xuống cấp. Ngoài ra, cần tăng cường tuyên truyền, quảng bá di sản văn hóa Champa ở Khánh Hòa, đặc biệt là các di tích quốc gia đặc biệt và bảo vật quốc gia ở trong và ngoài nước nhằm thu hút các nguồn lực bảo tồn. Ngay từ khâu quy hoạch, tu bổ, tôn tạo, trưng bày, cần xây dựng các tuyến tour du lịch kết nối với di sản để sẵn sàng đưa vào khai thác; trong đó chú trọng chuỗi tham quan học tập và du lịch như tuyến tour: Tháp Bà Pô Nagar - Tháp Pô Klong Garai - Tháp Hòa Lai - Tháp Pô Rômê...

Các bạn trẻ người Chăm trải nghiệm ứng dụng nền tảng số về di sản văn hóa Chăm tại tỉnh Khánh Hòa.

Cùng chung quan điểm, Thạc sĩ Hoàng Thị Bích Hạnh - Thường trực Trung tâm Hỗ trợ chuyển đổi số báo chí, Phó Giám đốc Trung tâm Lưu chiểu dữ liệu truyền thông số quốc gia (Cục Báo chí, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho biết, trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ như hiện nay, phương thức truyền thông di sản cũng đang bước vào một giai đoạn phát triển mới - dịch chuyển từ "truyền thông một chiều" sang "truyền thông đa chiều" dựa trên dữ liệu, tương tác và cá nhân hóa. Đối với văn hóa Chăm, việc chuyển đổi này không đơn thuần là quảng bá hình ảnh, mà còn mang ý nghĩa sống còn trong việc bảo tồn đúng bản chất và phát huy đúng giá trị di sản. Việc dữ liệu hóa trong truyền thông là giải pháp kỹ thuật, đồng thời là hướng đi tất yếu để di sản văn hóa Chăm được lưu giữ khoa học, tái hiện thuyết phục và mang lại trải nghiệm sống động cho công chúng.

Những ý tưởng, giải pháp hiến kế tại hội thảo đã khơi mở những hướng đi khả thi, giàu thực tiễn. Hy vọng rằng, trong chặng đường mới, với những mục tiêu và chiến lược phát triển nhân văn, lâu dài, di sản văn hóa Chăm sẽ trở thành một điểm tựa vững chắc, động lực góp phần hiện thực hóa các mục tiêu phát triển xanh, bền vững, đồng thời khẳng định tầm nhìn chiến lược về văn hóa, con người trong kỷ nguyên mới.

GIANG ĐÌNH