Khảm sành kể chuyện Huế

Nằm trên đường Chi Lăng, phường Phú Xuân, căn nhà của anh Minh nép mình trong một con hẻm nhỏ. Thấy tôi, anh tươi cười đón tiếp, rồi dẫn lên căn xưởng trên tầng hai. Vừa đặt chân vào, điều thu hút tôi trước tiên là tác phẩm “Long mẫu xuất long nhi” còn đang dang dở. Trên phần cốt đã định hình rõ dáng rồng, anh Minh cầm chiếc kềm, bẻ thêm một mảnh gốm nhỏ rồi áp thử lên thân rồng. Anh ngắm khá lâu, lại đặt xuống, lại chọn một mảnh khác. Mọi thao tác diễn ra chậm rãi, như thể mỗi mảnh gốm đều cần thời gian để tìm đúng vị trí của mình.

Đang giới thiệu về tác phẩm, anh Minh bất ngờ quay sang góc xưởng, kéo mấy chiếc rổ nhựa lại gần. Bên trong là hàng trăm chiếc chén, đĩa gốm, sành, sứ đủ màu sắc. Có chiếc còn nguyên vẹn, có chiếc đã sứt miệng, có chiếc chỉ còn một nửa. Anh nâng từng món lên, say sưa kể về nơi mình tìm được chúng, về chất gốm, màu gốm và lý do quyết định mang chúng về Huế.

Vừa nâng một chiếc bát đã sứt vành trên tay, anh Minh cười: “Nhiều người nhìn vào chỉ thấy những chiếc bát cũ, nhưng với tôi, đây là cả một “kho tàng”. Mỗi chiếc đều có chất gốm, màu sắc và đường nét riêng. Tôi lựa rất kỹ, có chiếc mang về vài năm vẫn chưa dùng, cứ để đó chờ đến khi gặp đúng tác phẩm”.

Nói rồi, anh lại cầm thêm một chiếc bát khác, xoay nhẹ dưới ánh sáng. Anh chỉ cho tôi xem lớp gốm dày, phần men đã cũ và giải thích vì sao chiếc này phù hợp để tạo vảy rồng, chiếc kia lại thích hợp cho cánh sen hay những cụm mây trên kiến trúc cung đình… Mỗi loại gốm đều mang một đặc tính riêng. Có loại gốm cứng, đường vỡ sắc. Có loại mềm hơn, thích hợp tạo những đường cong. Màu sắc, độ dày và độ xốp của từng chiếc bát đều ảnh hưởng đến hình khối sau khi cắt. Chính vì vậy, anh dành khá nhiều thời gian tìm mua vật liệu, chủ yếu là gốm, sành, sứ từ Nhật Bản và một số quốc gia khác. 

“Nhiều người hỏi sao tôi lại mua những chiếc bát đắt như vậy. Thật ra tôi mua vì chất gốm. Gốm tốt cho màu sắc, chất liệu và đường cắt rất khác, khi đưa lên tác phẩm sẽ đúng như mình mong muốn. Chất liệu tốt thì mình mới làm được tác phẩm đẹp, bền theo thời gian”, anh Minh kể.

Nghệ nhân Huỳnh Kim Nhật Minh bén duyên với khảm sành sứ từ năm 13 tuổi. Ngay từ nhỏ, anh đã bộc lộ năng khiếu với nghệ thuật. Đó cũng là thời điểm nhiều di tích ở Huế bước vào giai đoạn trùng tu. Theo nghệ nhân Trương Văn Ấn học nghề, cậu học trò ngày ấy ban đầu chỉ được làm những công việc đơn giản, từ dọn dẹp xưởng, chuẩn bị vật liệu, trộn vữa rồi đứng quan sát các bậc đàn anh làm việc. “Có những họa tiết tôi nhìn cả tuần vẫn chưa hiểu vì sao người xưa lại làm như vậy. Thầy bảo cứ nhìn nhiều rồi sẽ ngấm”, anh Minh nhớ lại.

Nghệ nhân Trương Văn Ấn là truyền nhân của cụ Trương Văn Lập, người đã từng tham gia xây dựng lăng Khải Định. Vì thế, những bài học đầu tiên anh Minh tiếp nhận không chỉ là kỹ thuật cắt, bẻ hay ghép gốm, mà còn là cách gìn giữ những chuẩn mực của nghệ thuật khảm sành sứ cung đình Huế đã được truyền qua nhiều thế hệ. Sau một thời gian dài học nghề, Minh  mới thực sự được thầy tin tưởng cho cầm kềm để trực tiếp thực hiện những đường nét trên di tích.

Khảm sành sứ ở Huế phát triển rực rỡ dưới triều Nguyễn, trở thành một dấu ấn đặc sắc của mỹ thuật cung đình. Những mảnh gốm, sành, sứ sau khi được cắt, bẻ và ghép khéo léo đã tạo nên hình rồng, phượng, hoa lá, bát bửu, mây nước... trên nhiều công trình kiến trúc. Mỗi họa tiết đều mang quy chuẩn tạo hình riêng, phản ánh tư duy thẩm mỹ của người xưa. Vì vậy, người làm nghề hôm nay luôn dành thời gian tìm hiểu lịch sử, mỹ thuật và kiến trúc Huế để hiểu được tinh thần của từng tác phẩm.

“Tôi vẫn nói vui, người làm khảm sành không biết kể chuyện bằng lời. Chúng tôi kể bằng gốm, sành, sứ. Mỗi linh vật, mỗi cánh sen, mỗi cụm mây đều có câu chuyện, thông điệp riêng của nó. Người xem có thể không biết người làm là ai, nhưng chỉ cần nhìn vào là nhận ra ngay đó là mỹ thuật Huế”, anh Minh bộc bạch.

Từ cậu học trò nhỏ năm nào, Huỳnh Kim Nhật Minh hôm nay đã trở thành một trong những nghệ nhân trẻ được tin tưởng tham gia nhiều công trình trùng tu di tích ở Huế, như cửa Hiển Nhơn, lầu Kiến Trung, Nghinh Lương đình đến những đền thờ cổ tự: đình Kim Long, đình Xuân Hòa, chùa Từ Hiếu...

Anh còn dành nhiều thời gian sáng tác các tác phẩm mang dấu ấn riêng như “Long Phụng khải tường”, “Nhất long ẩn vân”, “Vũ phụng tường vân”... , gây ấn tượng bởi bố cục chặt chẽ, đường nét tinh xảo và sự hài hòa trong màu sắc. Nhờ đó, ngày càng có nhiều khách hàng ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Tây Ninh cùng một số quốc gia khác tìm đến đặt hàng.

“Tôi luôn trăn trở làm sao để tác phẩm của mình vẫn mang được vẻ đẹp mà người xưa đã tạo dựng. Với những công trình trùng tu, tôi càng phải cẩn trọng hơn, cố gắng phục dựng gần nhất với nguyên bản. Sáng tạo là cần thiết, nhưng những đường nét truyền thống vẫn phải được tôn trọng”, anh Minh chia sẻ.

Ngoài việc sáng tác, anh Minh cũng luôn sẵn sàng dành thời gian hướng dẫn những bạn trẻ tìm đến học hỏi. Mỗi lần có người ghé xưởng xin xem cách làm, anh đều vui vẻ chia sẻ từ việc chọn chất liệu, cầm kềm đến cách xử lý từng mảnh gốm. Theo anh, nghề sẽ có thêm cơ hội phát triển khi ngày càng nhiều người hiểu và yêu khảm sành sứ. Muốn người thợ yên tâm gắn bó lâu dài, nghề cũng cần được quảng bá nhiều hơn và có thêm những chính sách hỗ trợ phù hợp để mở rộng thị trường.

“Tôi đang ấp ủ làm một không gian trưng bày riêng. Mọi người đến đây có thể xem tác phẩm, nghe tôi kể chuyện về nghề, rồi tự tay trải nghiệm vài công đoạn. Khi trực tiếp làm mới thấy một tác phẩm phải trải qua bao nhiêu bước và người thợ phải kiên nhẫn đến thế nào”, anh Minh tâm sự.

Trước khi tiễn tôi, anh mở cho xem bản vẽ của tác phẩm “Long chầu Cố đô” vừa hoàn thiện. Lấy cảm hứng từ chiếc Khánh Huế,  tác phẩm sẽ được thực hiện theo đơn đặt hàng của một khách hàng ở Thái Lan. Đối với anh Minh, khi những tác phẩm của mình hiện diện ở nhiều nơi, cũng đồng nghĩa khảm sành sứ Huế có thêm cơ hội đến gần với nhiều người hơn. Chỉ cần còn người yêu và trân trọng những giá trị ấy, anh tin nghề vẫn sẽ có một chỗ đứng trong đời sống hôm nay.