Khắc phục những lỗ hổng trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông

Các thí sinh tại điểm thi Trường trung học phổ thông Hoàng Văn Thụ, tỉnh Ninh Bình. (Ảnh: THẾ ĐẠI)

Sau khi kết thúc kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026, nhiều cán bộ, giáo viên, giám thị tại một số địa phương vi phạm nghiêm trọng quy chế thi đến mức phải xử lý hình sự. Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng như các địa phương cần rà soát, đánh giá toàn diện kỳ thi, có giải pháp khắc phục ngay những lỗ hổng, nhất là chuẩn bị tốt cách thức thi trên máy tính dự kiến được tổ chức tại một số địa phương đủ điều kiện từ năm 2027.

Kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông có mục tiêu “hai trong một” (xét tốt nghiệp và xét tuyển đại học), cho nên áp lực rất lớn. Vấn đề tiêu cực, gian lận đã xảy ra nhiều năm và chưa được giải quyết triệt để.

Lỗ hổng của kỳ thi "hai trong một"

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Văn Dũng, nguyên Hiệu trưởng Trường đại học Công nghệ Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, quy chế thi hiện nay có nhiều quy định chặt chẽ, nhưng thực thi không đồng đều giữa các địa phương. Bệnh thành tích và tâm lý “thành tích bằng mọi giá” vẫn chi phối, dẫn đến chỉ đạo ngầm hoặc buông lỏng giám sát. Việc giao cho địa phương có ưu điểm về phân cấp, chủ động, nhưng thiếu cơ chế kiểm soát độc lập. Vì vậy, giải pháp đề xuất bắt buộc trong kỳ thi những năm tới là lắp đặt camera an ninh ở tất cả các phòng thi, không chỉ khu vực bảo quản đề thi, bài thi như quy chế hiện hành; tăng cường kiểm tra đột xuất từ Bộ Giáo dục và Đào tạo hoặc Ban Chỉ đạo thi cấp quốc gia; thiết lập đường dây tố giác và bảo vệ người tố giác…

Cùng quan điểm, Tiến sĩ Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Giáo dục đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo) kiến nghị, tại các phòng thi và khu vực chấm thi nên lắp đặt hệ thống camera để xã hội giám sát. Với kỳ thi quốc gia, mọi hoạt động đều được giám sát chặt chẽ thì rất khó xảy ra việc cán bộ coi thi vào phòng hướng dẫn hay cung cấp đáp án cho thí sinh...

Trong khi đó, thầy giáo Trần Trung Hiếu, giáo viên môn Lịch sử, Trường trung học phổ thông Chuyên Phan Bội Châu, tỉnh Nghệ An cho rằng, sai phạm tại kỳ thi năm 2026 xuất phát từ nhiều cá nhân, tổ chức, nhưng phụ huynh học sinh và thí sinh dự thi cũng cần được kiểm tra và xác minh một cách toàn diện. Thực tế cho thấy, do tính chất của kỳ thi “hai trong một” cho phép thí sinh sử dụng kết quả thi để xét tuyển đại học cho nên đây được nhận định là một trong những nguyên nhân và là “kẽ hở” dẫn đến các vi phạm, sai phạm. Vì vậy, kỳ thi từ năm 2027 cần được cải tiến theo hướng đồng bộ, lấy minh bạch, công nghệ, trách nhiệm giải trình và giám sát xã hội làm nền tảng. Bộ Giáo dục và Đào tạo cần rà soát toàn diện các địa phương, trường học và điểm thi có dữ liệu điểm bất thường ngay từ kỳ thi năm 2026.

Thầy giáo Trần Trung Hiếu nhấn mạnh, bất thường điểm thi không đồng nghĩa với gian lận. Nhưng mọi bất thường đều phải được kiểm tra khách quan. Nếu kết quả hoàn toàn minh bạch, cần công bố kết luận để bảo vệ danh dự cho học sinh, giáo viên và địa phương. Ngược lại, nếu phát hiện sai phạm thì phải xử lý nghiêm minh để trả lại sự công bằng cho những học sinh học thật, thi thật... 20 năm qua (2006-2026), giáo dục Việt Nam đã nhiều lần đổi mới thi cử, đổi mới chương trình, điều chỉnh phương thức đánh giá và tuyển sinh. Tuy nhiên, vấn nạn gian lận thi cử vẫn chưa được giải quyết triệt để mà chỉ thay đổi hình thức ngày một tinh vi hơn. Có một điểm chung sau mỗi vụ việc tiêu cực, ngành giáo dục đều siết chặt quy chế, xử lý một số cá nhân, nhưng những “kẽ hở” của hệ thống vẫn chưa được khắc phục một cách căn bản.

Điều xã hội mong muốn không chỉ là xử lý sai phạm, mà quan trọng hơn, là xây dựng được một cơ chế khiến gian lận trở nên rất khó thực hiện, dễ bị phát hiện và cái giá phải trả đủ lớn để không ai dám đánh đổi. Học sinh dự thi ngay tại chính trường mình, cùng bạn bè, giáo viên quen biết vô hình trung làm tăng nguy cơ nể nang hoặc buông lỏng kỷ luật. Vì vậy, cần tính toán không để học sinh thi trong môi trường quá quen thuộc. Đây là giải pháp đã được nhiều kỳ thi lớn áp dụng và chứng minh hiệu quả, nhất là kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 trung học phổ thông của rất nhiều địa phương.

Thí sinh vào phòng thi tại điểm thi Trường trung học phổ thông Phan Đình Phùng (Hà Nội). (Ảnh: THẾ ĐẠI)

“Cần nhìn nhận lại vai trò của xét tuyển đại học bằng học bạ. Học bạ nên được sử dụng như một nguồn thông tin tham khảo về quá trình học tập, thay vì là “con đường ưu tiên” có thể bị lợi dụng. Đáng chú ý, khi điểm thi vừa là căn cứ xét tốt nghiệp, vừa là tiêu chí tuyển sinh đại học, đồng thời trở thành “thành tích” của địa phương, nhà trường và của ngành giáo dục, thì áp lực chạy theo điểm số là điều khó tránh khỏi...”, thầy giáo Trần Trung Hiếu nêu quan điểm.

Hướng đến kỳ thi an toàn, minh bạch

Thi cử chưa bao giờ là mục tiêu cuối cùng của giáo dục, nhưng một kỳ thi thiếu công bằng sẽ làm tổn thương niềm tin vào cả hệ thống. Việc đổi mới kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông từ năm 2027 không chỉ sửa một quy trình kỹ thuật mà còn là cơ hội để khẳng định quyết tâm xây dựng nền giáo dục trung thực, minh bạch và lấy năng lực thực chất làm thước đo. Học thật, dạy thật, thi thật, coi thi thật, điểm thật và chất lượng thật không thể chỉ dừng ở khẩu hiệu. Thầy giáo Trần Trung Hiếu đề xuất: “Thi trên máy tính cần có bước chuẩn bị kỹ lưỡng, từ sớm, thực hiện nghiêm túc và khoa học trước khi tổ chức ở phạm vi toàn quốc nhằm tránh những yếu tố rủi ro từ công nghệ, hạ tầng và sự can thiệp của con người”.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Văn Dũng nhìn nhận, thi trên máy tính là xu hướng tích cực và cần đẩy nhanh. Cách thức này giảm đáng kể những khâu con người can thiệp (phân phối đề thi trực tiếp, xáo trộn câu hỏi, lưu tự động, dễ truy vết số liệu), tạo điều kiện cho phân tích dữ liệu hậu kiểm để phát hiện bất thường về phổ điểm, trùng đáp án. Quan trọng hơn, cần đổi mới việc lựa chọn nhân sự và cơ chế kiểm soát độc lập; luân chuyển giám thị, giám sát phòng thi từ tỉnh khác hoặc phối hợp chặt chẽ với giảng viên đại học để tăng tính minh bạch của kỳ thi…

Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết, Bộ đang tiếp tục chủ trì, phối hợp các cơ quan chức năng rà soát tổng thể kết quả kỳ thi; yêu cầu Giám đốc các Sở Giáo dục và Đào tạo chủ động phát hiện, kiểm tra, xác minh và xử lý các dấu hiệu bất thường; kiến nghị các giải pháp nhằm tăng cường công tác tổ chức kỳ thi thời gian tới. Khi chưa có kết luận của cơ quan có thẩm quyền, các thí sinh tại điểm thi Trường trung học phổ thông Chuyên Tuyên Quang vẫn đăng ký xét tuyển đại học theo kế hoạch tuyển sinh chung. Khi xác định có thí sinh vi phạm quy chế thi hoặc quy chế tuyển sinh, việc xử lý sẽ được thực hiện theo đúng quy định hiện hành, tương ứng tính chất, mức độ vi phạm.

Chung quanh điểm thi môn Toán có dấu hiệu bất thường tại điểm thi Trường trung học phổ thông Chuyên Tuyên Quang, đến nay, Cơ quan điều tra Công an tỉnh Tuyên Quang đã khởi tố 26 bị can về tội “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ”. Cũng liên quan kỳ thi năm nay, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Quảng Ninh kỷ luật ba giáo viên là giám thị từ mức khiển trách đến cảnh cáo vì đề nghị thí sinh cho bạn xem bài thi.

QUÝ TÙNG