Israel ra đòn tấn công làm dấy lên nghi ngờ về tiến trình kế nhiệm Lãnh tụ Tối cao Iran

Hiện trường đổ nát sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel xuống thủ đô Tehran, Iran ngày 2/3/2026. Ảnh: Kyodo/TTXVN

Theo báo Thổ Nhĩ Kỳ Hôm nay tối 3/3, theo giờ địa phương, một quan chức quốc phòng Israel nói với trang tin Axios của Mỹ rằng cuộc không kích diễn ra đúng lúc các phiếu bầu đang được kiểm bên trong.

“Chúng tôi muốn ngăn họ chọn ra một lãnh tụ tối cao mới”, quan chức này nói.

Hiện vẫn chưa rõ có bao nhiêu thành viên hội đồng có mặt tại thời điểm đó hoặc liệu có thương vong hay không.

Các hãng thông tấn nhà nước Iran xác nhận tòa nhà đã bị san phẳng, trong khi nhân chứng gần hiện trường cho biết có thêm các đòn không kích ở khu vực xung quanh.

Cuộc tấn công được xem là nỗ lực trực tiếp nhằm phá vỡ cơ chế kế nhiệm theo hiến pháp của Iran.

Theo Điều 111 của Hiến pháp Iran, Hội đồng Chuyên gia có nghĩa vụ hành động “trong thời gian ngắn nhất có thể” để bổ nhiệm người kế nhiệm khi vị trí Lãnh tụ Tối cao bị khuyết.

Một ủy ban bí mật trong nội bộ Hội đồng Chuyên gia trước đó đã lập danh sách rút gọn các ứng viên để toàn thể thành viên Hội đồng Chuyên gia bỏ phiếu, một quá trình mà Israel dường như muốn phá hoại.

Iran đã thành lập một Hội đồng Lãnh đạo tạm thời, gồm tổng thống, chánh án và một giáo sĩ từ Hội đồng Giám hộ, để điều hành các chức năng của Văn phòng Lãnh tụ Tối cao trong giai đoạn chuyển tiếp.

Tuy nhiên, đòn không kích hôm 3/3 làm dấy lên nghi vấn liệu tiến trình kế nhiệm theo hiến pháp có thể tiếp tục dưới áp lực quân sự liên tục hay không.

Hãng thông tấn ISNA của Iran dẫn lời một thành viên Hội đồng Chuyên gia nói rằng việc bổ nhiệm người kế nhiệm “sẽ không mất nhiều thời gian”, song tuyên bố này chưa thể được kiểm chứng độc lập.

Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei. Ảnh: IRNA/TTXVN

Trung tâm của tiến trình kế nhiệm Lãnh tụ Tối cáo Iran là Hội đồng Chuyên gia, một cơ quan giáo sĩ quyền lực chịu trách nhiệm bổ nhiệm người nắm quyền cao nhất về chính trị và tôn giáo ở nước Cộng hòa Hồi giáo Iran.

Hội đồng Chuyên gia gồm 88 giáo luật gia và giáo sĩ Hồi giáo cao cấp, được bầu bằng phổ thông đầu phiếu với nhiệm kỳ tám năm. Nhiệm vụ chính của cơ quan này là lựa chọn Lãnh tụ Tối cao mới trong trường hợp qua đời, từ chức hoặc mất năng lực.

Kể từ cuộc cách mạng năm 1979, Iran chỉ có hai Lãnh tụ Tối cao là các ông Ruhollah Khomeini, người sáng lập Cộng hòa Hồi giáo, và Ali Khamenei, người đảm nhiệm cương vị này từ năm 1989.

Điều 107 của Hiến pháp Iran quy định rằng “việc xác định Lãnh tụ thuộc về các chuyên gia do nhân dân bầu”, nhấn mạnh thẩm quyền của Hội đồng Chuyên gia trong việc thẩm định và bổ nhiệm nhân vật đứng đầu đất nước.

Ngoài việc lựa chọn Lãnh tụ Tối cao, Hội đồng Chuyên gia còn có nhiệm vụ giám sát việc thực thi chức trách của ông và có quyền bãi nhiệm nếu bị xem là không còn đủ khả năng thực hiện nghĩa vụ hiến định.

Cuộc bầu cử Hội đồng Chuyên gia gần nhất diễn ra năm 2024. Hiện cơ quan này do giáo sĩ kỳ cựu Mohammad Ali Movahedi Kermani đứng đầu.

Theo khuôn khổ hiến định của Iran, các ứng viên tiềm năng trước hết phải được thẩm định và phê chuẩn bởi Hội đồng Giám hộ, một cơ quan được hiến pháp quy định. Chỉ những người vượt qua vòng thẩm định của Hội đồng Giám hộ mới được Hội đồng Chuyên gia xem xét.

Sau khi ông Khomeini qua đời ngày 3/6/1989, Hội đồng Giám hộ nhóm họp và ông Khamenei được chọn làm người kế nhiệm, với sự hậu thuẫn từ khuyến nghị cá nhân của ông Khomeini và một cuộc bỏ phiếu nội bộ áp đảo trong phiên họp đầy cảm xúc.

Hiến pháp yêu cầu Lãnh tụ Tối cao phải là một luật gia Hồi giáo đủ tư cách, công bằng và mộ đạo, am hiểu các vấn đề chính trị – xã hội, có năng lực lãnh đạo và phán đoán vững vàng.

Nếu không có cá nhân nào đáp ứng đầy đủ mọi tiêu chí, Hội đồng Giám hộ có thể lựa chọn người thể hiện năng lực lãnh đạo mạnh và bản lĩnh chính trị vững vàng.

Sau quá trình cân nhắc, các thành viên bỏ phiếu kín; ứng viên giành đa số phiếu của những người có mặt sẽ được bổ nhiệm.

Thành Nam/Báo Tin tức và Dân tộc