Iran kích hoạt mô hình 'kinh tế tự cường' giữa xung đột

Ảnh minh họa - Ảnh: FT

Theo mô hình đó, Iran đẩy mạnh tự sản xuất những mặt hàng khó nhập khẩu như dược phẩm, linh kiện ô tô và đồ gia dụng. Hàng trăm nhà máy điện cũng được phân bố rải rác trên khắp cả nước để mạng lưới năng lượng khó bị vô hiệu hóa hơn nếu bị tấn công. Đây là bài học rút ra từ cuộc chiến Iran - Iraq trong thập niên 1980.

Bên cạnh đó, Tehran còn áp dụng hình thức đổi hàng để lách các lệnh trừng phạt, xuất khẩu dầu để đổi lấy lương thực và máy móc.

Mô hình này đã giúp chính quyền Iran cầm cự suốt nhiều năm, dù nền kinh tế ngày càng chìm sâu vào trì trệ. Tuy nhiên, cuộc xung đột với Mỹ và Israel hiện nay đang đặt mô hình đó trước phép thử lớn nhất từ trước đến nay.

MÔ HÌNH PHÁT HUY TÁC DỤNG NHẤT ĐỊNH

Kể từ khi phát động chiến dịch quân sự vào ngày 28/2, Mỹ và Israel đã tiến hành hàng nghìn cuộc không kích nhằm vào Iran, nhắm tới các nhà lãnh đạo và hạ tầng quân sự của Iran. Một số hạ tầng trọng yếu cũng bị đánh trúng, gồm các kho chứa nhiên liệu, tổ hợp khí đốt lớn nhất Iran và thậm chí cả một ngân hàng.

Theo truyền thông Iran, một số nhà máy công nghiệp của nước này đã bị hư hại trong các đợt không kích của Mỹ và Iran, trong đó có hai nhà máy thép lớn nhất bị đánh trúng vào thứ Sáu tuần trước (27/3).

Bên cạnh dầu mỏ, thép cũng là một mặt hàng xuất khẩu quan trọng của Iran. Ông Esfandyar Batmanghelidj, giám đốc điều hành tổ chức nghiên cứu Bourse & Bazaar Foundation có trụ sở tại Anh, ước tính kim ngạch xuất khẩu sản phẩm thép của Iran trong năm theo lịch Iran vừa qua (kết thúc vào ngày 30/3) vào khoảng 7 tỷ USD.

Dù vậy, các nhà phân tích cho rằng đến nay vẫn có những dấu hiệu cho thấy mô hình “nền kinh tế tự cường” của Iran đang phát huy tác dụng nhất định. Trong giai đoạn hiện nay, ưu tiên hàng đầu của chính quyền nước này vẫn là duy trì khả năng cầm cự.

“Nền kinh tế Iran chắc chắn sẽ chịu cú sốc lớn từ cuộc chiến này. Tuy nhiên, nhà chức trách vẫn còn nhiều dư địa để chuyển nguồn lực từ khu vực dân sự sang phục vụ nhu cầu thời chiến”, ông Batmanghelidj nhận xét với tờ báo Financial Times.

Trước khi chiến sự bùng phát, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã tăng cường phân quyền cho chính quyền các tỉnh, qua đó giúp các địa phương đẩy nhanh hoạt động nhập khẩu. Nhiều thủ tục hành chính được nới lỏng, còn quy trình phê duyệt cũng được rút ngắn để hàng hóa vào nước này nhanh hơn.

Hoạt động thương mại qua các cửa khẩu đường bộ vẫn được duy trì, trong khi lưu lượng vận tải hàng hóa qua eo biển Hormuz - tuyến xuất nhập khẩu quan trọng nhất của Iran - giảm mạnh do tuyến hàng hải này đang gần như tê liệt.

Dù liên tiếp hứng chịu các đợt không kích, giới chức Iran vẫn tìm cách phát đi thông điệp ổn định, khẳng định nước này không thiếu hàng hóa thiết yếu. Các kệ hàng trong siêu thị vẫn đầy đủ, còn nguồn cung thực phẩm tươi sống nhìn chung vẫn dồi dào.

Việc áp dụng phân phối xăng theo định mức trong một thời gian cũng đã giúp ổn định nguồn cung nhiên liệu, sau khi các cuộc không kích của Israel vào cơ sở lưu trữ ở Tehran gây ra tình trạng thiếu hụt tạm thời.

Tuy nhiên, nếu Tổng thống Mỹ Donald Trump thực hiện đe dọa tấn công các nhà máy điện của Iran - kế hoạch gần đây được tạm hoãn - tình hình kinh tế nước này có thể xấu đi nhanh chóng.

ĐỦ SỨC CHỐNG CHỊU TRONG 1 NĂM

Ngay từ trước khi chiến sự nổ ra, Iran đã rơi vào suy thoái kinh tế nghiêm trọng do chịu tác động đồng thời của các lệnh trừng phạt cũng như công tác điều hành kém hiệu quả, nguồn thu dầu mỏ suy giảm.

Dù vậy, một cựu quan chức kinh tế Iran cho rằng bất chấp sức ép lớn đang đè nặng lên nền kinh tế, nước này vẫn có đủ khả năng chống chịu để trụ vững ngay cả khi chiến sự kéo dài một năm.

Theo các nhà phân tích, Iran là một trong những nền kinh tế đa dạng và có mức độ công nghiệp hóa cao nhất khu vực, dù vẫn tồn tại không ít điểm nghẽn. Nền tảng này được hình thành từ chiến dịch hiện đại hóa do vị quốc vương cuối cùng của Iran thúc đẩy trong thập niên 1960 và 1970.

Sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, bộ máy nhà nước và khu vực tư nhân của Iran tiếp tục phát triển dựa trên nền tảng đó để thích ứng với nhiều thập kỷ bị Mỹ và phương Tây trừng phạt. Tới nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của ông Trump, khi Washington siết trừng phạt và loại bỏ Iran khỏi hệ thống tài chính toàn cầu, Tehran càng thành thạo hơn trong việc lách trừng phạt, xây dựng các tuyến thương mại thay thế và đẩy nhanh quá trình thay thế hàng nhập khẩu bằng hàng sản xuất trong nước.

“Nền công nghiệp của Iran có khả năng linh hoạt thay thế hàng nhập khẩu bằng hàng sản xuất trong nước. Đây cũng là điểm tạo nên khác biệt giữa Iran với các nước láng giềng ở Vùng Vịnh, bởi nước này sở hữu nền tảng công nghiệp được xây dựng từ thời quốc vương cuối cùng. Nhờ đó, Iran vẫn có thể duy trì hoạt động kinh tế ở mức tối thiểu, dù đời sống người dân nhiều khả năng sẽ trở nên rất khó khăn”, ông Djavad Salehi-Isfahani, nhà kinh tế gốc Iran tại Đại học Virginia Tech, nhận xét.

Đồng quan điểm, ông Batmanghelidj cho rằng Iran không phụ thuộc hoàn toàn vào dầu mỏ và vẫn có thể thu về khoảng 2 tỷ USD mỗi tháng từ xuất khẩu kim loại, hóa chất và thực phẩm để bù đắp phần nào tổn thất.

“Xuất khẩu dầu mỏ không phải là mạch sống duy nhất của nền kinh tế Iran. Ngay cả khi hoạt động xuất khẩu dầu bị gián đoạn hoàn toàn, Iran vẫn có thể duy trì một phần xuất khẩu qua các cửa khẩu khác, miễn là nước này còn đủ nguyên liệu dự trữ để tiếp tục sản xuất”, ông Batmanghelidj chỉ ra.

BÀI TOÁN KHÓ TRONG DÀI HẠN

Dù vậy, tình trạng gián đoạn tại eo biển Hormuz vẫn đặt Iran trước nhiều rủi ro khác. Dù giới chức cho biết Iran tự sản xuất khoảng 80% lương thực, nước này vẫn phải nhập khẩu một phần lúa mì, hạt có dầu và gạo. Iran cũng phụ thuộc đáng kể vào đậu tương, ngô và các loại ngũ cốc khác để phục vụ chăn nuôi.

Các mặt hàng này phụ thuộc vào chuỗi logistics phức tạp và phần lớn được trung chuyển qua Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), nhất là qua cảng Jebel Ali ở Dubai và các tàu gỗ truyền thống chở hàng trong khu vực. Cuộc xung đột đang làm gia tăng rủi ro đối với quan hệ thương mại giữa Iran và UAE, một trong những cửa ngõ xuất nhập khẩu quan trọng nhất của Tehran. Trong bối cảnh đó, UAE cũng có lập trường cứng rắn hơn với Iran.

Khi giao thông hàng hải qua Vùng Vịnh bị gián đoạn nghiêm trọng, các tuyến thay thế như đường sắt nối Trung Quốc với miền Bắc Iran hoặc những cảng nhỏ hơn như Chabahar ở miền Nam Iran có thể giúp giảm bớt phần nào áp lực, dù năng lực vận chuyển thấp hơn đáng kể. Iran cũng đã cho phép một số lượng hạn chế tàu chở ngũ cốc và nông sản khác đi qua Hormuz.

“Đúng là vẫn còn một số phương án thay thế, nhưng các phương án này chỉ có thể giúp cầm cự trong ngắn hạn. Về lâu dài, đây vẫn sẽ là bài toán rất khó”, một nhà nhập khẩu của Iran nhận xét với Financial Times. Người này cũng cho rằng các tuyến thay thế không có năng lực tương đương cảng Imam Khomeini ở Vùng Vịnh - cảng lớn nhất của Iran.

Đến nay, các doanh nghiệp nhà nước Iran - khu vực sử dụng nhiều lao động nhất nước này - vẫn tiếp tục trả lương cho công chức và chi thưởng cuối năm, dù các cuộc tấn công mạng nhằm vào hệ thống ngân hàng đã gây ra một số gián đoạn. Giá lương thực đến nay chưa biến động mạnh.

Trong khi đó, những lao động sống nhờ thu nhập hàng ngày như tài xế hay lao công vẫn cố gắng tiếp tục làm việc, dù nhu cầu sụt giảm trong thời chiến đang bào mòn sinh kế của họ.

Một nghịch lý là các cuộc tấn công của Mỹ và Israel đã mang lại cho kinh tế Iran một tác động tích cực. Đó là giá dầu tăng. Trong bối cảnh giá dầu Brent duy trì trên 100 USD/thùng trong phần lớn thời gian của tháng qua, các nhà phân tích nước ngoài ước tính Iran thu về hơn 140 triệu USD mỗi ngày nhờ tiếp tục xuất khẩu hàng triệu thùng dầu. Mỹ cũng phát đi thông điệp sẵn sàng chấp nhận hoạt động bán dầu này của Iran để hỗ trợ nguồn cung toàn cầu.

“Giá dầu tăng đã hỗ trợ cho kinh tế Iran và bù đắp một phần chi phí chiến tranh. Điều này giúp mang về cho ngân sách của Iran thêm vài tỷ USD Iran có thêm vài tỷ USD doanh thu”, một nhà giao dịch cấp cao trong lĩnh vực phụ phẩm năng lượng của Iran cho biết.

Dù vậy, ông Batmanghelidj cho rằng khả năng chống chịu của kinh tế Iran cũng có giới hạn. Nếu Mỹ và Israel mở rộng chiến dịch tấn công sang hạ tầng dân sự, như các nhà máy điện, Iran có thể nhanh chóng rơi vào một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng hơn nhiều. Theo ông, kịch bản này cũng có thể kéo theo nguy cơ Iran đáp trả nhằm vào các hạ tầng tương tự tại các quốc gia vùng Vịnh. Ngay cả khi điều đó rút ngắn thời gian chiến sự, cái giá mà tất cả các bên phải trả có thể vẫn rất lớn.

Ông Salehi-Isfahani của Đại học Virginia Tech cũng cho rằng kể cả khi chính quyền Iran trụ vững qua cuộc chiến, quá trình phục hồi của nước này vẫn sẽ rất dài.

"Một quốc gia hứng chịu mức độ tàn phá như vậy khó tránh khỏi nguy cơ bị kéo lùi 10 năm hoặc hơn”, ông Salehi-Isfahani nhận định.

Hoài Thu